İstifa mı, af mı, devletin görevden ayrılma dilinin bilinmeyen tarihi
Türkiye’de bir bakan, bürokrat ya da üst düzey yönetici görevinden ayrıldığında artık sık sık aynı cümleyi duyuyoruz: “Görevden affını istedi, af talebi kabul edildi.” Peki, istifa neden af oldu? Bu ifade ne Berat Albayrak’la doğdu ne de Cumhuriyet döneminde icat edildi. Kökleri, hükümdarın verdiği görevin yine hükümdarın izniyle bırakıldığı eski devlet geleneğine uzanıyor. Osmanlı'nın arzuhallerinden Cumhuriyet'in istifa dilekçelerine, oradan bugünün Cumhurbaşkanlığı kararlarına uzanan bir kelimenin hikâyesi bu.
Toygun ATİLLA
Bir insan görevinden ayrılmak istediğinde ne yapar?
İstifa eder.
Peki, Türkiye’de bir bakan ya da üst düzey bürokrat görevinden ayrılmak istediğinde ne yapıyor?
Görevinden affını istiyor.
Aradaki fark yalnızca iki kelime değil.
İstifa, kişinin görevinden ayrılma iradesini anlatıyor. Af ise ilk bakışta bir kusurun bağışlanmasını çağrıştırıyor.
Ama devlet dilinde “af” kelimesinin bundan daha eski, daha farklı bir anlamı var.
Bu anlamı bulmak için bugünden geriye, sarayların ve sadrazamların dünyasına gitmek gerekiyor.
Türkiye’de devletin kullandığı bazı kelimeler değişse de o kelimelerin taşıdığı gelenekler yüzyıllarca yaşayabiliyor.
OSMANLI’DA GÖREV PADİŞAHIN İRADESİYLE VERİLİRDİ
Osmanlı devlet düzeninde yüksek makamlara atanmak, yalnızca bir işe başlamak değildi.
Sadrazamlık, vezirlik, valilik ve diğer yüksek görevler padişahın iradesiyle veriliyordu.
Görevin sona ermesinde de aynı irade belirleyiciydi.
Padişah bir devlet adamını görevinden uzaklaştırabiliyor, buna “azil” deniliyordu. Görev sahibi de ayrılmak istediğinde talebini hükümdara sunabiliyordu.
Burada bugünkü tartışmayı anlamamızı sağlayan önemli bir ayrıntı var.
Eski devlet dilinde bir görevden bağışlanmayı istemek, mutlaka bir suçun affedilmesini istemek anlamına gelmiyordu.
Kişinin kendisine verilmiş bir yükümlülükten kurtulmayı, o görevi sürdürmekten mazur görülmeyi talep etmesi anlamını da taşıyabiliyordu.
Ancak tarihî belgelerde geçen her “af” kelimesini bugünkü görevden ayrılma anlamıyla okumamak gerekiyor. Osmanlı arşivlerinde ceza, sürgün ve görevden uzaklaştırılma sonrasında istenen aflar da bulunuyor. Bunlar farklı işlemlerdi.
Dolayısıyla bugünkü “görevden af” ifadesinin hangi tarihte ilk kez kullanıldığını kesin biçimde söylemek mümkün değil.
Fakat arkasındaki anlayışın Osmanlı'nın merkezî yönetim geleneğiyle ilişkisi açık.
Görevi veren makamın, o görevden ayrılmaya da izin vermesi.
OSMANLI’DA İSTİFA DA VARDI
Aslında bu konuyu arkadaşımız Burak Artuner mutlaka Tarihin Aynası köşesinde değerlendirecektir ama ben sıcağı sıcağına konu gündemdeyken ondan rol çaldım…
Burada bir başka tarihi gerçeği gözden kaçırmamak gerekiyor.
Osmanlı devlet adamları yalnızca af istemiyordu.
İstifa da ediyorlardı.
Üstelik bunun belgeleri var.
1909 yılında, 31 Mart Vakası sırasında Meclis-i Mebusan Başkanı Ahmet Rıza Bey, başkanlık görevinden ayrılmak için verdiği dilekçede açıkça “istifa etmek” ifadesini kullandı.
Aynı olaylar sırasında Sadrazam Hüseyin Hilmi Paşa da istifasını saraya sundu.
Bu örnekler, Osmanlı'da tek bir ayrılma dili bulunmadığını gösteriyor. İstifa, azil ve af farklı bağlamlarda kullanılan kavramlardı.
Yani Cumhuriyet'e yalnızca bir kelime değil, farklı devlet gelenekleri miras kaldı.
Cumhuriyet kuruldu, eski kelimeler yaşamaya devam etti
1923'te Cumhuriyet ilan edildi.
Devletin yönetim biçimi değişti.
Egemenliğin kaynağı hanedandan millete geçti.
Ancak devletin yazışma dili bir gecede bütünüyle değişmedi.
Osmanlı'dan kalan “arz etmek”, “takdir”, “teveccüh”, “müsaade” gibi ifadeler Cumhuriyet bürokrasisinde de kullanılmaya devam etti.
Bunlardan biri de görevden af istemekti.
Bunun dikkat çekici örneklerinden biri, Cumhuriyet'in 50'nci yılından hemen sonra yaşandı.
1974: NAİM TALU’NUN CUMHURBAŞKANI’NA MEKTUBU
Ocak 1974.
Başbakan Naim Talu, hükümet kurma çalışmalarında sonuç alamamıştı.
Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'e bir mektup göndererek kendisine verilen görevi iade etmek istedi.
Mektubunun sonundaki ifade dikkat çekiciydi:
“Bu görevden affımı en derin saygılarımla arz ederim.”
Bu cümle, 2020'de Berat Albayrak'ın ayrılışıyla yeniden gündeme gelen devlet dilinin Cumhuriyet tarihindeki belgelenmiş örneklerinden biriydi.
Ancak önemli bir ayrıntı var.
Naim Talu'nun af talebi, yürütmekte olduğu başbakanlık görevinden istifası değil, yeni hükümet kurmak için aldığı görevlendirmenin sona erdirilmesi talebiydi.
Cumhurbaşkanı Korutürk de yanıtında aynı “af” kalıbını kullanmadı.
Yani aynı kelime, farklı bir siyasi işlem için kullanılmıştı.
1975: RESMİ GAZETE’DEKİ BİR BAŞKA AF
Cumhuriyet arşivlerinde bir başka dikkat çekici kayıt da 1975 yılında karşımıza çıkıyor.
Türkiye'nin Lima Fahri Başkonsolosluğu görevine atanmış Moises Heresi'nin görevine son verilmesine ilişkin kararda “görevinden affı” ifadesi yer aldı.
Ancak burada da bir fark vardı.
Kararda “görülen lüzum üzerine” deniliyordu. Yani kişinin kendi isteğiyle görevinden ayrıldığını gösteren bir af talebi söz konusu değildi.
Bu kararın önemi, af kelimesinin yalnızca bakanlar için değil, diplomatik görevlendirmelerde de kullanıldığını göstermesiydi.
2013: ÜÇ BAKAN AYRILDI, İKİ FARKLI DİL KULLANILDI
25 Aralık 2013.
17-25 Aralık FETÖ kumpasları Türkiye'nin siyasi gündemindeydi.
İçişleri Bakanı Muammer Güler, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'a görevden affını sunduğunu açıkladı.
Güler'in sözleri şöyleydi:
“17 Aralık'ta Sayın Başbakan'a görevden affımı arz etmiştim.”
Aynı gün Ekonomi Bakanı Zafer Çağlayan ise bakanlık görevinden ayrıldığını açıkladı. Erdoğan Bayraktar da bakanlıktan ve milletvekilliğinden istifa ettiğini duyurdu.
Bir siyasi kriz.
Üç bakan.
Bir tarafta istifa, diğer tarafta görevden af.
Devletin eski ve yeni dili aynı gün yan yana kullanılmıştı.
2020: BERAT ALBAYRAK’LA BİRLİKTE AF, RESMİ KARARIN DİLİNE YERLEŞTİ
8 Kasım 2020.
Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak, Instagram hesabından görevinden ayrılacağını açıkladı.
Sağlık gerekçeleriyle görevinden affını istediğini bildirdi.
Ertesi gün Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı bir açıklama yaptı.
Albayrak'ın görevden af talebinin Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından kabul edildiği duyuruldu.
Asıl önemli gelişme ise 10 Kasım'da yaşandı.
Resmî Gazete'de yayımlanan 2020/507 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı'nda şu ifade yer aldı:
“Görevden affını isteyen ve görevden af talebi kabul edilen Berat ALBAYRAK'tan boşalan...”
Ardından Hazine ve Maliye Bakanlığına Lütfi Elvan atandı.
Böylece eski devlet dilinin bir ifadesi, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin bakan değişikliklerini duyuran resmî kararlarında yeniden görünür hale geldi.
Berat Albayrak bu ifadeyi icat etmemişti.
Fakat 2020'deki ayrılığı, kelimenin günümüz siyasetinde yaygın biçimde kullanılmasında önemli bir dönüm noktası oldu.
Sonrasında Millî Eğitim Bakanı Ziya Selçuk'un görevinden ayrılışında da aynı kalıp kullanıldı.
Bununla birlikte bütün üst düzey ayrılıklar af olarak kayda geçirilmedi. Örneğin 2024'te Merkez Bankası Başkanı Hafize Gaye Erkan'ın görevden ayrılmasına ilişkin kararda “görevden alınma” ifadesi yer aldı.
Demek ki af, istifa ve görevden alma bugünkü resmî dilde de birbirinin tamamen yerine geçmiş kavramlar değil.
2026: ŞAHAP KAVCIOĞLU DA AF İSTEDİ
11 Kasım 2026.
Türkiye bu kez Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu Başkanı Şahap Kavcıoğlu'nun ayrılık açıklamasını konuştu.
Fon soruşturmasının ekonomi bürokrasisine uzandığı günlerde Kavcıoğlu da aynı kelimeyi seçti.
Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan affını istediğini duyurdu.
Gerekçesi, BDDK ve kendisiyle ilgili iddialar nedeniyle kurumun daha fazla yıpranmasını önlemekti.
Açıklamasında ayrıca kendisine bu görevleri veren Cumhurbaşkanı'na teşekkür etti.
Bu cümlelerde, yıllar önce Naim Talu'nun Cumhurbaşkanı Korutürk'e yazdığı mektubun dilini hatırlatan bir özellik vardı.
Görevi veren makama teşekkür etmek.
Ve görevden ayrılmak için yine o makama başvurmak.
Aradan 52 yıl geçmişti.
Devletin yönetim sistemi, kurumları ve siyasi aktörleri değişmişti.
Ama görevden ayrılmayı anlatan kelime yaşamaya devam ediyordu.
Peki, istifa ile af arasında gerçekten fark var mı?
Hukuki açıdan istifa, görevden alınma ve bir ayrılma talebinin kabulü aynı işlem değil. Bunların sonuçları ilgili makamın hukuki statüsüne göre değişebiliyor.
Ancak siyasi dil açısından aralarında daha dikkat çekici bir fark bulunuyor.
“İstifa ettim” diyen kişi, ayrılma kararını kendi iradesi üzerinden anlatıyor.
“Görevden affımı istedim” diyen kişi ise ayrılma talebini kendisini görevlendiren makamın değerlendirmesine sunuyor.
Birinde kişinin kararı, diğerinde talebi kabul edecek makam daha fazla öne çıkıyor.
Bu nedenle “af” kelimesinin kullanılması tek başına bir suçun, kusurun veya sorumluluğun bağışlandığı anlamına gelmiyor.
Nitekim Kavcıoğlu'nun bugünkü açıklaması da bir hukuki af kararı değil, görevinden ayrılma talebiydi.
Burada asıl tartışılması gereken, kullanılan kelimenin yarattığı siyasi anlam.
Çünkü modern kamu yönetiminde görev, kişisel bir lütuf değil; hukukla tanımlanmış bir kamu sorumluluğu.
Görevden ayrılmanın da kamuoyuna açıklanabilir gerekçeleri bulunmalı.
Bir bakanın ya da üst düzey bürokratın neden ayrıldığını anlamak isteyen vatandaş açısından önemli olan, kullanılan kelimenin nezaketi değil, ayrılığın nedenidir.
SARAYDAN CUMHURBAŞKANLIĞI’NA UZANAN KELİME
Osmanlı'da padişahın verdiği görevi bırakmak için izin isteyen devlet adamları vardı.
Cumhuriyet'in ilk elli yılı geride kaldığında Naim Talu, Cumhurbaşkanı'ndan görevinden affını istedi.
2013'te Muammer Güler aynı ifadeyi kullandı.
2026'da Şahap Kavcıoğlu da Cumhurbaşkanı'ndan affını istediğini duyurdu.
Bu tarihî çizgi bize bir şeyi gösteriyor:
Türkiye'de yönetim sistemleri değişse de devletin kendisini ifade etme biçiminde geçmişten gelen izler yaşamaya devam ediyor.
patronlardunyasi.com
