Dünya Ticaret Örgütü'nün Çin'in Türkiye'ye açtığı davada aldığı karar, Türkiye'nin otomotiv politikasını nasıl etkileyecek?

PD HABER MERKEZİ 

Türkiye’nin Çin’den ithal edilen otomobillere karşı son yıllarda kurduğu koruma sisteminde Dünya Ticaret Örgütü’nden önemli bir karar çıktı.

Çin’in 8 Ekim 2024’te başlattığı ve DS629 numarasıyla yürütülen uyuşmazlıkta DTÖ paneli raporunu 28 Temmuz 2026’da üyelere dağıttı.

Davanın merkezinde üç başlık bulunuyordu:

Çin’den gelen elektrikli otomobillere uygulanan ek mali yükümlülükler, elektrikli ve bazı diğer araçların ithalatında getirilen izin sistemi ve diğer otomobil türlerine uygulanan ek mali yükümlülükler.

Panel, Çin’in iddialarının önemli bir bölümünü kabul etti.

ELEKTRİKLİ OTOMOBİL VERGİSİNDE TÜRKİYE ALEYHİNE KARAR

DTÖ panelinin en önemli tespiti elektrikli otomobillerle ilgili.

Panel, Türkiye’nin elektrikli araç ithalatına uyguladığı ek mali yükümlülüklerin Türkiye’nin DTÖ’ye bildirdiği bağlı tarife oranlarını aştığı sonucuna vardı.

Bu nedenle uygulama GATT 1994’ün II:1(a) ve II:1(b) maddeleriyle uyumsuz bulundu.

Türkiye, söz konusu tedbirleri insan, hayvan veya bitki yaşamının korunması ve doğal kaynakların korunması gibi GATT istisnaları çerçevesinde savundu.

Panel bu savunmayı yeterli görmedi.

Türkiye’nin ek vergilerin bu amaçlarla gerekli bağlantısını ortaya koyamadığı sonucuna vardı. 

HİBRİTLERDE SONUÇ DAHA KARMAŞIK

Ancak dava Türkiye’nin bütün otomobillere uyguladığı vergilerin hukuka aykırı bulunduğu bir karar değil.

Hibrit araçlarda iki ayrı sonuç çıktı.

Panel, HS 2017 tarife sistemi oluşturulmadan önce belirli 34 tarife satırında sınıflandırılacak hibrit araçlara uygulanan ek mali yükümlülüklerin Türkiye’nin DTÖ tarife taahhütlerini aştığına karar verdi.

Buna karşılık söz konusu 34 tarife satırı dışında kalan bazı hibrit araçlara uygulanan ek mali yükümlülüklerin GATT’ın ilgili hükümlerine aykırı olmadığı sonucuna vardı.

İçten yanmalı otomobillerde ise Çin’in Türkiye’nin uygulamasının tarife taahhütlerini ihlal ettiğini gösterecek yeterli ilk bakış delilini ortaya koyamadığına hükmetti.

Başka bir ifadeyle:

Çin davada önemli kazanımlar elde etti ama Türkiye otomobil ithalat rejiminin tamamını kaybetmedi. 

SERBEST TİCARET ANLAŞMALARINDA TÜRKİYE’NİN SAVUNMASI KABUL EDİLDİ

Davanın önemli başlıklarından biri de Türkiye’nin serbest ticaret anlaşması bulunan ülkelerden gelen araçları bazı ek mali yükümlülüklerden muaf tutmasıydı.

Panel başlangıçta bunun Çin’e karşı daha olumsuz muamele oluşturduğunu tespit etti.

Ancak Türkiye’nin GATT’ın XXIV. maddesine dayanan savunmasını büyük ölçüde kabul etti.

Bunun istisnası Venezuela oldu.

Panel, Türkiye-Venezuela ticaret anlaşmasının bazı ilgili otomobil tarife kalemlerini liberalizasyon dışında bırakması nedeniyle Venezuela’ya sağlanan muafiyetin aynı hukuki korumadan yararlanamayacağı sonucuna vardı. 

EN KRİTİK KARARLARDAN BİRİ İTHALAT İZİN SİSTEMİNDE

Panelin Türkiye açısından belki de otomobil vergileri kadar önemli diğer kararı, elektrikli ve haricen şarj edilebilir hibrit otomobiller için uygulanan ithalat izin sistemiyle ilgili.

Sistem, Türkiye’nin bölgesel ticaret anlaşması bulunmayan ülkelerden getirilen araçlar için aynı anda yerine getirilmesi gereken beş satış sonrası hizmet şartı öngörüyordu.

Panel, bu beş şartın her birinin ve bunların ithalat izin belgesi üzerinden uygulanmasının Çin’den gelen otomobillere Türkiye’deki benzer ürünlerden daha olumsuz muamele yarattığı sonucuna vardı.

Bu nedenle sistem GATT’ın III:4 maddesiyle uyumsuz bulundu.

Türkiye bu düzenlemeleri tüketicinin korunması ve araç tip onayına ilişkin mevzuata uyumun sağlanması gerekçesiyle savundu.

Panel bu savunmayı da yeterli görmedi.

TÜRKİYE 2025’TE SİSTEMİ ZATEN DEĞİŞTİRDİ

Burada önemli bir tarih ayrımı yapmak gerekiyor.

Çin davayı 2024 yılında açtı.

Türkiye ise otomobil ithalat rejimini daha sonra yeniden düzenledi.

22 Eylül 2025 tarihli 10436 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile AB ve Türkiye’nin serbest ticaret anlaşması bulunan ülkeler dışından yapılacak binek otomobil ithalatında yeni bir sistem getirildi.

Buna göre konvansiyonel ve plug-in olmayan hibrit otomobiller için yüzde 25 veya araç başına minimum 6 bin dolar; plug-in hibritlerde yüzde 30 veya minimum 7 bin dolar; elektrikli otomobillerde ise yüzde 30 veya minimum 8 bin 500 dolar ek mali yükümlülük uygulanıyor.

Ticaret Bakanlığı bu düzenlemeyi açıklarken sistemin “Dünya Ticaret Örgütü kuralları ve uluslararası yükümlülüklere uygun” olarak hazırlandığını duyurmuştu. 

Dolayısıyla bundan sonraki kritik hukuki soru yalnız eski Çin’e özgü düzenlemelerin durumu değil.

DTÖ panelinin tespitlerinin Türkiye’nin bugün yürürlükte bulunan otomobil ithalat rejimine hangi ölçüde yansıyacağı.

Bu konuda nihai sonucu, Türkiye’nin bundan sonraki hukuki ve idari adımları gösterecek.

ÇİN KARARI MEMNUNİYETLE KARŞILADI

Çin Ticaret Bakanlığı, panel raporunun yayımlanmasının ardından yaptığı resmi açıklamada kararı memnuniyetle karşıladı.

Pekin yönetimi Türkiye’nin 2023’ten itibaren Çin’den gelen elektrikli ve hibrit araçlara ek vergiler ve ithalat izin şartları uyguladığını belirterek bunların Çin’in ticari çıkarlarına zarar verdiğini savundu.

Çin, Türkiye’yi panel kararına uymaya ve DTÖ kurallarıyla uyumsuz bulunan uygulamaları düzeltmeye çağırdı.

KARARDA TÜRKİYE’YE KESİLMİŞ BİR TAZMİNAT RAKAMI YOK

Dosyanın kamuoyunda tartışılan bir başka boyutu ise Türkiye’nin Çin’e tazminat ödeyip ödemeyeceği.

Burada panel kararının söylediğiyle bundan sonraki olası DTÖ sürecini birbirinden ayırmak gerekiyor.

DTÖ’nün yayımladığı DS629 özetinde Türkiye’nin elektrikli araçlara ilişkin ek mali yükümlülükleri, belirli hibrit araçlardaki ek yükler ve ithalat izin sisteminin bazı hükümleriyle ilgili ihlal tespitleri açıkça yer alıyor.

Ancak Türkiye’nin Çin’e bugün itibarıyla belirlenmiş 100 milyon dolar veya başka bir tutarda tazminat ödemesine ilişkin bir panel hükmü bulunmuyor.

DTÖ uyuşmazlık sisteminde ilk hedef, kurallarla uyumsuz bulunan tedbirlerin yükümlülüklerle uyumlu hale getirilmesi.

Tazminat veya ticari tavizlerin askıya alınması gibi mekanizmalar, uyum sağlanamaması halinde daha sonraki aşamalarda gündeme gelebilecek ayrı hukuki süreçler.

Dolayısıyla bugünkü dosyanın ekonomik büyüklüğü ile kesinleşmiş bir ödeme yükümlülüğünü birbirine karıştırmamak gerekiyor.

TÜRKİYE ŞİMDİ NE YAPACAK?

Kararın Türkiye otomotiv pazarı açısından asıl önemi bundan sonra başlayabilir.

Türkiye son yıllarda Çinli otomobil üreticilerinin hızlı büyümesine karşı yalnız vergi kullanmadı.

İthalat izinleri, satış sonrası servis şartları, yatırım teşvikleri ve ek mali yükümlülüklerden oluşan daha geniş bir koruma sistemi kurdu.

Ticaret Bakanlığı 2025’te yaptığı düzenlemenin amacını da açık biçimde yerli otomotiv üretimini ithalat baskısına karşı korumak, istihdamı sürdürmek ve cari açığı azaltmak olarak açıklamıştı.

Şimdi DTÖ panelinin önüne koyduğu hukuki sınırlarla Türkiye’nin otomotiv sanayisini koruma hedefinin nasıl bağdaştırılacağı önemli.

Çünkü konu yalnız Çin’den kaç otomobil geleceği değil.

BYD ve diğer Çinli üreticilerin Türkiye stratejisinden Togg’un rekabet koşullarına, ithal elektrikli otomobillerin fiyatlarından Türkiye’de yatırım yapmayı düşünen üreticilerin kararlarına kadar uzanan büyük bir denklem söz konusu.

DTÖ’den çıkan karar bu denklemi bir gecede değiştirmiyor.

TİCARET BAKANLIĞI'NDAN AÇIKLAMA

Ticaret Bakanlığı, 15 Eylül’de DTÖ panel raporuna ilişkin yeni bir açıklama yaptı.

Bakanlık, panel raporunun henüz DTÖ Anlaşmazlıkların Halli Organı tarafından kabul edilmediğine dikkat çekerek hukuki sürecin tamamlanmadığını bildirdi.

Açıklamada Türkiye’nin panel raporuna karşı temyiz hakkının bulunduğu belirtilirken önemli bir ayrıntı daha paylaşıldı:

Temyiz sürelerinin Türkiye ile Çin’in karşılıklı mutabakatıyla uzatılması değerlendiriliyor.

Bu açıklama, DS629 dosyasındaki sürecin henüz kapanmadığını ve Türkiye’nin bundan sonraki hukuki adımının kesinleşmediğini gösteriyor.

Ticaret Bakanlığı ayrıca kamuoyunda tartışılan tazminat iddialarına da yanıt verdi.

Bakanlığın açıklamasında şu ifadeye yer verildi:

“Türkiye açısından tahakkuk etmiş herhangi bir borç, mali yükümlülük veya vergi kaybı bulunmamaktadır.”

Bu nokta DTÖ panel raporunun içeriğiyle de uyumlu.

Panel Türkiye’nin elektrikli araçlara uyguladığı bazı ek mali yükümlülükleri, belirli hibrit araçlara ilişkin uygulamaları ve ithalat izin sisteminin bazı unsurlarını DTÖ kurallarıyla uyumsuz buluyor; ancak raporda Türkiye’nin Çin’e 100 milyon dolar, 4,8 milyar TL veya başka belirlenmiş bir tutarda tazminat ödemesine ilişkin bir hüküm bulunmuyor.

Bununla birlikte Bakanlığın açıklaması, panelin Türkiye aleyhine yaptığı ihlal tespitlerini ortadan kaldırmıyor.

Dolayısıyla dosyada iki ayrı gerçeği birbirinden ayırmak gerekiyor:

Çin, DTÖ panelinde elektrikli otomobiller ve bazı ithalat uygulamalarında Türkiye’ye karşı önemli hukuki kazanımlar elde etti. Ancak karar henüz nihai sürecini tamamlamadı ve Türkiye açısından bugün itibarıyla kesinleşmiş bir tazminat yükümlülüğü bulunmuyor.

Şimdi gözler Ankara’nın bir sonraki adımında.

Türkiye panel raporunu temyize mi götürecek, Çin ile farklı bir hukuki takvim üzerinde mi anlaşacak, yoksa otomobil ithalat rejiminde yeni bir düzenlemeye mi gidecek?

patronlardunyasi.com