Antika tüccarı George Zakos'un Türkiye'den kaçırdığı 500 bin dolarlık bronz Hermes heykelciği 55 yıl sonra Türkiye'ye dönüyor

Faruk Emre AKI 

New York’ta açıklanan son tarihi eser iadesi, yalnızca “Türkiye’ye 100 eser daha dönüyor” haberi değil.

Dosyanın asıl dikkat çekici tarafı, eserlerin yarısından fazlasının adresi:

The Metropolitan Museum of Art.

Manhattan Bölge Savcılığı, 18 Eylül’de Türkiye’ye toplam değeri 2,2 milyon doların üzerinde olan 100 tarihi eserin iade edildiğini açıkladı. Bu eserlerin 52’sine The Met’te el konuldu.

Eserler, uluslararası tarihi eser kaçakçılığı ağlarına yönelik birden fazla soruşturma sonucunda geri kazanıldı.

DOSYANIN 500 BİN DOLARLIK HERMES’İ

100 eser arasındaki en çarpıcı hikâye ise MÖ 1. yüzyıl ile MS 1. yüzyıl arasına tarihlenen bronz Hermes heykelciğine ait.

Manhattan Savcılığı eserin bugünkü değerini yaklaşık 500 bin dolar olarak açıklıyor.

Savcılığın ortaya koyduğu zincir ise çok daha önemli:

Hermes’in Türkiye’den 1960’lı yıllarda çıkarıldığı, hüküm giymiş tarihi eser tüccarı George Zakos tarafından yurtdışına götürüldüğü belirtiliyor.

Son durak New York’tu.

Heykelcik 1971 yılında Metropolitan Museum of Art’a satıldı.

Manhattan Savcılığının açıklamasındaki kritik ayrıntı ise şu:

Eser The Met’e satıldığında herhangi bir provenans kaydı bulunmuyordu.

THE MET 1971’DE KOLEKSİYONUNA ALDI

The Met’in kendi arşivi de hikâyenin müze tarafını doğruluyor.

29,1 santimetre yüksekliğindeki bronz eser, müzenin Yunan ve Roma Sanatı koleksiyonuna 1971.11.11 envanter numarasıyla ve “Rogers Fund, 1971” kaydıyla girmişti.

Müzenin güncel veri tabanında ise artık tek kelimelik çok önemli bir ibare bulunuyor:

“Restituted.”

The Met, Hermes’in Haziran 2026’da iade edildiğini ve artık müze koleksiyonunda bulunmadığını açıkça kayda geçirmiş durumda.

BİR ZAMANLAR THE MET’İN ÖVÜNDÜĞÜ ESERDİ

Hikâyenin ironisi burada daha da büyüyor.

The Met, Hermes’i koleksiyonuna aldıktan kısa süre sonra 1972 tarihli müze bülteninde eseri “outstanding recent acquisitions”, yani öne çıkan yeni kazanımları arasında tanıttı.

Heykel daha sonra akademik çalışmalara da konu oldu. Walters Art Gallery’nin yayınında eser, The Met’in 1971’de edindiği “exceptionally fine” bir Hermes heykelciği olarak tarif edildi.

Başka bir ifadeyle bugün Türkiye’ye iade edilen eser, yarım yüzyıldan uzun süre yalnızca bir müze deposunda beklemedi; dünyanın en önemli müzelerinden birinin bilimsel literatürüne ve koleksiyon tarihine de girdi.

100 ESER DEĞİL, 10 OPERASYONLUK DOSYA

Son iade Türkiye açısından daha geniş bir tablonun parçası.

Manhattan Bölge Savcılığı ile Türkiye arasında gerçekleştirilen bu operasyon 10’uncu iade oldu.

Savcılığın açıkladığı rakamlara göre bugüne kadar Türkiye’ye geri gönderilen eser sayısı: 276.

Bu eserlerin açıklanan toplam değeri ise tam 96,5 milyon dolar.

Manhattan Savcılığının Antiquities Trafficking Unit’i yalnızca Türkiye dosyalarıyla ilgilenmiyor. Birim bugüne kadar kültür varlığı suçları kapsamında 18 kişinin mahkûmiyetini sağladı; değeri 490 milyon doların üzerinde 6 bin 400’den fazla kültür varlığını geri kazandı ve bunların 6 bin 150’den fazlasını 39 ülkeye iade etti. 

MÜZAYEDE VE KOLEKSİYON DÜNYASININ YENİ ANAHTAR KELİMESİ: PROVENANS

Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy da New York’taki açıklamasında Türkiye ile Manhattan Savcılığının işbirliğinin tek tek eserlerin geri dönüşünden daha geniş sonuç doğurduğuna dikkat çekti.

Ersoy’a göre yürütülen çalışmalar müzeleri, koleksiyonerleri ve sanat piyasasını eserlerin provenansını daha dikkatli incelemeye yöneltiyor. 

The Met de 2023’te başlattığı Cultural Property Initiative kapsamında koleksiyonundaki eserlerin geçmişini daha sistematik biçimde incelemeye başladı. Müze provenans araştırmacılarının sayısını 6’dan 11’e çıkardı ve iade edilen eserlerin internet kayıtlarında restitüsyon bilgisini yayımlamaya başladı.

İLGİLİ HABER

65 yıl sonra Türkiye'ye iade edilen Filozof imparator Marcus Aurelius'un heykelinin izini bulup, dönüşünde rol oynayan savcı, ilk kez konuştu

patronlardunyasi.com