Cumhuriyetin ilk 365 günü ve 1 yıllık ekonomik tarihi

Toygun ATİLLA

29 Ekim 1923.

Ankara.

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Cumhuriyet ilan edildi.

Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.

O gün yeni bir devletin yönetim biçimi belirlendi.

Ertesi sabah başka bir mesai başlayacaktı

Devletin gelirleri vardı.

Giderleri vardı.

Borçları vardı.

Köylünün vergisi, tüccarın sermaye ihtiyacı, ülkenin demiryolu meselesi vardı.

Savaş kazanılmıştı.

Şimdi ekonomiyi ayağa kaldırmak gerekiyordu.

103 yıl sonra Cumhuriyet’in ilk yılına dönüp baktık.

Meclis tutanaklarını, kanunları, dönemin ekonomik kararlarını ve tarihçilerin araştırmalarını karşılaştırdık.

Karşımıza büyük sanayi tesislerinden önce mali kaynak bulma mücadelesi çıktı.

Bir tarafta bütçe açığı.

Diğer tarafta milyonlarca liralık demiryolu yatırımları.

Bir tarafta krediye ulaşmakta zorlanan köylü.

Diğer tarafta yeni bir banka kurmaya hazırlanan Cumhuriyet

İşte ilk yılın ekonomik günlüğü.

1923 — CUMHURİYET’İN İLK GÜNLERİ

29 EKİM — CUMHURİYET İLAN EDİLDİ

Yeni devletin ekonomik sorunları Cumhuriyet’ten daha eskiydi.

17 Şubat 1923’te İzmir İktisat Kongresi toplanmış, çiftçiler, tüccarlar, sanayiciler ve işçiler yeni Türkiye’nin ekonomik geleceğini tartışmıştı.

24 Temmuz’da Lozan Barış Antlaşması imzalanmıştı

Cumhuriyet ilan edildiğinde ülkenin önünde ekonomik bağımsızlık, üretim, sermaye birikimi ve mali yükümlülükler gibi temel meseleler bulunuyordu.

30 EKİM — İLK HÜKÜMETİN MALİ SORUMLULUĞU

İsmet Paşa ilk Cumhuriyet hükümetini kurdu.

Yeni yönetimin önündeki temel ekonomik görevlerden biri, kamu gelirleriyle harcamaları sürdürülebilir bir düzene oturtmaktı.

1923 yılında kamu harcamaları avans ve ek ödenek düzenlemeleriyle yürütülüyordu

Cumhuriyet’in ilk kapsamlı yıllık bütçesi 1924’te kabul edilecekti.

31 EKİM — SEFERBERLİĞİN KALDIRILMASI

Meclis, seferberliğin 1 Kasım’dan itibaren kaldırılmasına ilişkin kanunu kabul etti.

Bu kararın askerî niteliği yanında ekonomik sonuçları da vardı.

Ülke savaş döneminin olağanüstü koşullarından barış döneminin üretim ve çalışma düzenine geçiyordu.

KASIM–ARALIK — İLK BÜTÇENİN HAZIRLIKLARI

Cumhuriyet’in ilk aylarında mali yönetimin gündeminde kamu harcamalarının karşılanması ve 1924 bütçesinin hazırlanması bulunuyordu.

Maliye tarihçisi Nahit Yüksel’in yıllar sonra yayımlayacağı araştırma, bu ilk bütçenin Meclis’teki tartışmalarını ayrıntılarıyla ele alacaktı.

Araştırmasının adı dikkat çekiciydi:

Cumhuriyet’in İlk Bütçesi: Coşku, Gurur ve Kaygı.

Bu üç kelime, yeni devletin ekonomik durumunu anlamak için önemliydi.

Cumhuriyet ilan edilmişti.

Ekonomik kuruluş mücadelesi daha yeni başlıyordu.

1924 — DEVLETİN EKONOMİK KURULUŞ

2 OCAK — HAFTA TATİLİ KANUN

Meclis, Hafta Tatili Hakkında Kanun’u kabul etti.

Çalışma hayatına haftalık dinlenme düzeni getiriliyordu.

Yeni Cumhuriyet, ekonomik hayatın yalnızca üretim ve ticaret yönünü değil, çalışma koşullarını da düzenlemeye başlamıştı.

18 OCAK — TÜCCARLAR İSTANBUL’DA TOPLANDI

Millî Türk Ticaret Birliği Kongresi İstanbul’da toplandı.

Tüccarların örgütlenmesi ve yerli ticaret sermayesinin ekonomik hayattaki konumu gündemdeydi.

Yeni Cumhuriyet’in ekonomisi yalnızca devlet eliyle değil, özel girişimin gelişmesiyle de şekillenecekti.

28 OCAK — AVUSTURYA İLE TİCARET ANTLAŞMASI

Türkiye ile Avusturya arasında dostluk, ticaret ve ikamet antlaşmaları imzalandı.

Cumhuriyet, dış ekonomik ilişkilerini uluslararası antlaşmalarla düzenliyordu.

20 ŞUBAT — İLK BÜTÇE MECLİS’TE

Ankara.

Meclis’in önünde rakamlar vardı.

1924 yılı bütçesinde yaklaşık 129 milyon 215 bin liralık gelir, 140 milyon 433 bin liralık gider öngörülüyordu.

Aradaki fark 11 milyon 219 bin liraya yakındı.

Yani bütçe açık öngörüsüyle hazırlanmıştı.

Milletvekilleri devletin parasını nereye harcayacağını, hangi hizmetlere kaynak ayrılacağını tartışıyordu.

Nahit Yüksel’in araştırması, bütçe görüşmelerindeki coşkunun yanında yeni devletin başarısına ilişkin kaygıların da dile getirildiğini gösteriyor.

Cumhuriyet’in ekonomik gerçekliği buydu.

Bir yanda büyük hedefler.

Diğer yanda sınırlı mali kaynaklar.

5 MART — TARIM VE TİCARETİN YÖNETİMİ

Meclis’te Ziraat ve Ticaret vekâletlerinin teşkilatına ilişkin kanun kabul edildi.

Tarım ve ticaretin yönetimi yeni kurumsal düzen içinde ele alınıyordu.

18 MART — KÖY KANUNU

Köy Kanunu kabul edildi.

Nüfusunun büyük bölümü kırsal alanlarda yaşayan Türkiye’de köy yönetiminin görevleri, yerel hizmetler ve köylerin ortak ihtiyaçları yasal çerçeveye bağlandı.

Bu düzenleme doğrudan bir sanayi yatırımı değildi.

Ama kırsal ekonominin işleyişi açısından önemliydi.

23 MART — DEMİRYOLLARINA 65 MİLYON LİRA

449 sayılı Kanun’la Samsun–Sivas ve Ankara–Musaköy demiryollarının yapımı için beş yıllık dönemde 65 milyon liraya kadar harcama yetkisi verildi.

Bu para bir günde harcanmayacaktı.

Kanun, yıllara yayılacak bir yatırım programının mali çerçevesini oluşturuyordu.

Demiryolları, üretim bölgelerini pazarlara ve limanlara bağlayacak altyapının temel parçalarındandı.

1 NİSAN — ERGANİ BAKIR MADENİ

Meclis’te Ergani Bakır Madeni’nin devlet tarafından işletilmesine ilişkin kanun kabul edildi.

Maden kaynaklarının değerlendirilmesi, sanayi ve üretim politikalarının önemli konularından biriydi.

3 NİSAN — GEÇMİŞİN BORÇ VE ALACAKLARI

1908 Temmuz’undan 1923 sonuna kadar uzanan devlet alacak ve borçlarının tasfiyesine ilişkin kanun kabul edildi.

Cumhuriyet yalnızca geleceğin maliyesini kurmuyordu.

Geçmişten kalan kamu hesaplarını da düzenlemeye çalışıyordu.

20 NİSAN — YENİ ANAYASA

1924 Anayasası kabul edildi

Bütçenin kanunla belirlenmesi ve kamu maliyesinin parlamenter denetimi, yeni anayasal düzenin parçalarıydı.

21 NİSAN — ÇİFTÇİNİN KREDİ SORUN

498 sayılı İtibar-ı Zirai Birliği Kanunu kabul edildi.

Bu düzenleme, tarım kredi kooperatiflerine ilişkin ilk yasal adımlardan biriydi

Dönemin çiftçileri için krediye ulaşmak kolay değildi.

Tapu ve teminat sorunları, küçük üreticilerin bankalardan borç almasını güçleştiriyordu.

Yeni düzenleme, çiftçilerin ortaklaşa krediye ulaşmasını kolaylaştırmayı amaçlıyordu.

Ancak kooperatifleşmenin yaygınlaşması zaman alacaktı.

22 NİSAN — DEMİRYOLLARINDA MİLLÎLEŞTİRME ADIMI

506 sayılı Kanun kabul edildi.

Anadolu demiryollarının satın alınması ve demiryolu yönetiminin örgütlenmesi için yasal temel oluşturuldu.

Ancak burada önemli bir ayrıntı var.

Kanunun kabul edilmesi, demiryollarının aynı gün satın alındığı anlamına gelmiyordu.

Satın alma anlaşması yıllar sonra, 1928’de yapılabilecekti.

1924’te atılan adım, demiryolu mülkiyetinde dönüşümün başlangıcıydı.

8 AĞUSTOS — LOZAN YÜRÜRLÜĞE GİRDİ

24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması yürürlüğe girdi.

Antlaşmanın ticaret, gümrük ve mali yükümlülüklere ilişkin hükümleri Türkiye’nin ekonomik hareket alanını etkiliyordu.

Yeni devletin dış ekonomik ilişkilerinin hukuki çerçevesi artık yürürlükteydi.

20 AĞUSTOS — BİR BANKANIN KURULUŞ KARARI

Bakanlar Kurulu, Türkiye İş Bankası’nın ana sözleşmesini onayladı.

Kuruluş sermayesi 1 milyon liraydı.

Atatürk Ansiklopedisi’nde Uygur Kocabaşoğlu’nun aktardığı belgelere göre Mustafa Kemal Paşa, bankanın kuruluşuna önemli miktarda sermaye desteği verdi.

Bu desteğin kaynaklarından biri, Hindistan Müslümanlarının Millî Mücadele için gönderdiği yardımların kullanılmadan kalan bölümüydü.

26 AĞUSTOS — TÜRKİYE İŞ BANKASI FAALİYETE GEÇTİ

Türkiye İş Bankası faaliyete başladı.

İlk genel müdürü Celal Bayar’dı

Bankanın kuruluşu, ticaretin finansmanı ve ulusal sermaye birikimi açısından önemli bir adımdı.

Siyasi bağımsızlığın ardından ekonomik bağımsızlığın güçlendirilmesi hedefleniyordu.

9 EYLÜL — İŞ BANKASI’NIN AÇILIŞ TÖRENİ

İş Bankası’nın ilk binasında açılış töreni yapıldı.

Bankanın 20 Ağustos’taki ana sözleşme onayı, 26 Ağustos’taki faaliyete geçişi ve 9 Eylül’deki açılış töreni, kuruluş sürecinin ayrı aşamalarıydı.

21 EYLÜL — SAMSUN–ÇARŞAMBA DEMİRYOLU

Samsun–Çarşamba demiryolunun temeli atıldı.

Karadeniz’deki üretim alanlarının ulaştırma ağıyla bağlantısını güçlendirmek amaçlanıyordu.

Demiryolları, Cumhuriyet’in ilk yılında ekonomik kalkınmanın önemli araçlarından biri olarak görülüyordu.

29 EKİM 1924 — CUMHURİYET BİR YAŞINDA

Bir yıl geçmişti.

Cumhuriyet’in ilk kapsamlı bütçesi hazırlanmıştı.

Demiryolu yatırımları için mali yetkiler verilmişti.

Madenlerin işletilmesi konusunda kararlar alınmıştı.

Çiftçinin krediye ulaşması için yasal düzenleme yapılmıştı.

İş Bankası faaliyete geçmişti.

Ama büyük ekonomik dönüşüm henüz başlangıç aşamasındaydı.

Türkiye hâlâ ağırlıklı olarak tarıma dayalı bir ekonomiydi.

Sanayi altyapısı sınırlıydı.

Köylünün üzerindeki aşar vergisi henüz kaldırılmamıştı. Bu reform 1925’te gerçekleşecekti.

Peki rakamlar ne söylüyordu?

1923 yılında Türkiye’nin ihracatı yaklaşık 50,8 milyon dolardı.

1924’te 82,4 milyon dolara yükseldi.

İthalat 86,9 milyon dolardan 100,5 milyon dolara çıktı.

Dış ticaret açığı yaklaşık 36,1 milyon dolardan 18,1 milyon dolara geriledi.

Bu veriler iki takvim yılının sonuçlarıydı; 29 Ekim’den 29 Ekim’e ölçülmüş rakamlar değildi.

Yine de ilk dönemin dış ticaret tablosundaki değişimi gösteriyordu.

Cumhuriyet’in ilk yılını yalnızca bu rakamlarla değerlendirmek mümkün değil.

Çünkü bir devletin ekonomik kuruluşu, bir yılda tamamlanabilecek bir iş değildi.

Bütçe açığını kapatmak, üretimi artırmak, sermaye birikimi yaratmak, demiryollarını geliştirmek ve çiftçiyi desteklemek uzun yıllara yayılacak meselelerdi.

Bugün, 103 yıl sonra Cumhuriyet’in ilk yılına baktığımızda, birbirini tamamlayan iki hikâye görüyoruz.

Biri, savaşlardan çıkmış bir ülkenin ekonomik güçlükleri.

Diğeri, o güçlüklerin içinde yeni kurumlar oluşturma çabası.

Ve belki de Cumhuriyet’in ilk 365 gününün en çarpıcı tarafı bu.

29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi.

Ertesi sabah ise bir ülkenin ekonomik geleceğini kurma mesaisi başladı.

patronlardunyasi.com