ABD'de hava trafik kontrol sistemindeki iletişim arızası ülke genelindeki uçuşları saatlerce durdururken 50 milyar dolarlık soru gündeme geldi

Feramuz ERDİN 

ABD’de yaklaşık beş saat boyunca uçakların kalkışını durduran krizin arkasından, Amerikan savunma sanayiinin önemli şirketlerinden L3Harris çıktı. Hava trafik kontrol sisteminin 22 bölgesel merkezinden 17’sini etkileyen arızanın, eski bakır hatları fiber optik sisteme dönüştürme çalışması sırasında ortaya çıktığı açıklandı. Şirketin hatalı olup olmadığı araştırılırken, ABD’nin yıllardır milyarlarca dolar harcadığı havacılık altyapısındaki bağımlılık da tartışmaya açıldı.

ABD’de 13 Kasım’da başlayan ve ülke genelinde uçuşların kalkışını yaklaşık beş saat durduran krizin teknik ayrıntıları ortaya çıkmaya başladı.

Federal Havacılık İdaresi’nin (FAA) hava trafik kontrol sistemindeki iletişim sorunu nedeniyle aldığı karar, yalnızca havayolu şirketlerini değil, Amerikan havacılık altyapısını yöneten teknoloji şirketlerini de tartışmanın merkezine taşıdı.

Krizin odağındaki şirket, ABD’nin büyük savunma ve teknoloji yüklenicilerinden L3Harris Technologies.

DÖRT BEŞ SANİYEDE BİN BAĞLANTI GİRİŞİMİ

ABD Ulaştırma Bakanı Sean Duffy’nin 14 Kasım’da yaptığı açıklamaya göre L3Harris, FAA’ya ait uzak bir tesiste eski bakır iletişim hatlarını fiber optik altyapıya dönüştürüyordu.

Bu çalışma sırasında bir ağ yönlendiricisi, diğer yönlendiricilere dört-beş saniyede binden fazla bağlantı girişimi göndermeye başladı.

Oluşan yoğun trafik, hava trafik kontrol merkezlerindeki veri iletişimini bozdu.

Sorun, FAA’nın ülke genelindeki 22 bölgesel hava trafik kontrol merkezinin 17’sini etkiledi.

FAA, arızanın nedenini ve kapsamını ilk anda belirleyemeyince güvenlik gerekçesiyle uçakların kalkışını durdurdu.

Yetkililer hiçbir merkezin bütün iletişimini tamamen kaybetmediğini bildirdi.

İKİ GÜNDE 15 BİNDEN FAZLA UÇUŞ İPTAL EDİLDİ

FlightAware’in Reuters tarafından aktarılan verilerine göre 13 Kasım’da yaklaşık 9 bin 200 uçuş iptal edildi, 7 bin 500 uçuş gecikti.

14 Kasım’da ise 6 bin 400’den fazla uçuş iptal edildi, 8 binden fazla uçuş gecikti.

Böylece iki günde kaydedilen iptal sayısı 15 bin 600’ü, gecikme sayısı 15 bin 500’ü aştı.

Bu rakamlar, kaynakların ölçüm anındaki verilerini yansıtıyor. Nihai bilanço değil.

Üstelik uçuşların yeniden başlaması krizin sona erdiği anlamına gelmedi. Uçakların ve ekiplerin farklı havalimanlarında kalması nedeniyle aksaklıkların pazar gecesine kadar sürmesi bekleniyor.

ŞİRKETİN AÇIKLAMASINDA DİKKAT ÇEKEN YÜZDE 70 AYRINTISI

L3Harris, 14 Kasım’da yaptığı resmi açıklamada FAA ile birlikte yürüttüğü bakırdan fibere dönüşümün yüzde 70’inden fazlasını tamamladığını duyurdu.

Şirket, olayın nedenlerinin anlaşılması için FAA ile işbirliği yaptığını belirtti.

Ancak açıklamada arızanın hatalı montajdan mı, yanlış yapılandırmadan mı yoksa kusurlu bir cihazdan mı kaynaklandığı belirtilmedi.

Bu ayrıntı önemli.

Çünkü ABD’nin hava trafik iletişim altyapısının büyük bölümü aynı modernizasyon sürecinden geçmiş durumda.

ESKİ SİSTEMİN YILLIK MALİYETİ 1 MİLYAR DOLAR

Reuters’ın aktardığı bilgilere göre FAA, eski bakır iletişim altyapısının bakımına yılda yaklaşık 1 milyar dolar harcıyor.

Arızayla gündeme gelen yönlendirici sistemlerinin yaklaşık 25 yıllık olduğu ve yıllar önce değiştirilmesi gerektiği açıklandı.

ABD Ulaştırma Bakanı Duffy ise hava trafik kontrol altyapısının kapsamlı biçimde yenilenmesi için Kongre’den 50 milyar dolar düzeyinde kaynak istiyor.

Bu rakam onaylanmış veya harcanmış bir bütçe değil, modernizasyon için talep edilen finansman.

13 Kasım’daki kriz, böyle bir yatırımın yalnızca yeni cihazlar satın almakla tamamlanamayacağını gösterdi.

Eski sistem çalışmaya devam ederken yenisinin devreye alınması, başlı başına bir güvenlik ve işletme riski taşıyor.

ABD’NİN SAVUNMA DEVİ İÇİN SORUŞTURMA

L3Harris’in FAA ile ilişkisi yeni değil.

Şirket, uzun yıllardır Amerikan hava trafik iletişim altyapısında görev alan önemli yüklenicilerden biri.

Duffy, olaydan sonra yaptığı açıklamada insan hatası, montaj hatası ve kusurlu cihaz ihtimallerinin araştırıldığını söyledi.

Henüz şirketin sorumluluğunu kesinleştiren bir soruşturma sonucu açıklanmadı.

Bununla birlikte kriz, kamu altyapısının özel teknoloji yüklenicilerine bağımlılığını yeniden gündeme getirdi.

FAA’nın yeni iletişim ağı için AT&T öncülüğünde başka şirketlerle çalışması planlanırken, mevcut sistemde L3Harris’in rolü sürüyor.

Dolayısıyla Amerikan yönetimi bir taraftan arızanın sorumlusunu araştırırken diğer taraftan mevcut altyapıyı çalışır durumda tutmak zorunda.

ASIL HESAP HENÜZ ÇIKARILMADI

Uçuş iptalleri ve gecikmelerin ekonomik etkisi yalnızca yolcu biletlerinden ibaret değil.

Havayolu şirketlerinin uçak ve ekip planlamaları bozuldu. Yolcular farklı havalimanlarında mahsur kaldı. Uçuşların yeniden düzenlenmesi ek operasyon maliyetleri yarattı.

Ancak 15 Kasım itibarıyla bu krizin havayollarına toplam maliyetini ortaya koyan, doğrulanmış ve kapsamlı bir bilanço bulunmuyor.

Ayrıca L3Harris’in sözleşmelerinde bu tür aksaklıklar için hangi sorumluluk ve tazminat hükümlerinin yer aldığı da kamuoyuna açıklanmış değil.

Amerikan havacılığında şimdi iki ayrı hesap çıkarılacak: Birincisi binlerce uçuşun aksamasının ekonomik faturası. İkincisi ise bu kadar kritik bir altyapıda yaşanan arızanın teknik ve sözleşmesel sorumluluğu.

İlk hesap henüz tamamlanmadı. İkinci hesabın kime kesileceği ise soruşturmanın sonucuna bağlı.

patronlardunyasi.com