Kartopu nihayet durduğunda; Warren Buffett ve bir sermaye imparatorluğunun anatomisi

Aslı SÖZBİLİR

ABD’nin Nebraska eyaletinin Omaha kentindeki mütevazı Kiewit Plaza binasında yarım asırdan fazla süredir oturduğu deri koltuğundan 96 yaşında kalkan Warren Buffett, geride dünya finans tarihinin en olağanüstü sermaye birikim yapısını bıraktı. “The Snowball: Warren Buffett and the Business of Life” (Kartopu: Warren Buffett ve Yaşamın Bilançosu) adlı yetkili biyografisinde anlatıldığı üzere Buffett’ın hikayesi sadece bir yatırımcının portföyü değil; bileşik getirinin, amansız bir odaklanmanın, disiplinli nakit yönetiminin ve kaçınılmaz insani maliyetlerin hikayesiydi.

Hayatını bir kar kütlesine benzeten Buffett, “Islak karın olduğu uzun bir tepeye sahip olmak yeterlidir” diyordu. Ona göre yeterince uzun yaşayan ve parasını bileşik getiriyle büyüten bir zihin için finansal başarı neredeyse fiziksel bir zorunluluktu.

“OMAHA KAHİNİ” LAKABINA YOL AÇAN İSABETLİ OKUMA

Wall Street'in kalbi New York'ta atarken, gürültüden ve kitle psikolojisinden uzakta, Omaha'daki o mütevazı ofisinden piyasaların yönünü antik çağ kâhinlerini aratmayan bir isabetle okuması, 1970'lerin sonunda finans basınının ona “Omaha Kâhini” (Oracle of Omaha) lakabını takmasına yol açmıştı.

Buffett liderliğinde biçimlenen Omaha merkezli konglomerat Berkshire Hathaway; GEICO gibi sigorta kollarından sağlanan sıfır maliyetli sermaye kaldıracı, devasa operasyonel şirketleri ve Apple ile Coca-Cola gibi dünya devlerindeki ağırlıklı hisse portföyüyle modern finans tarihinin en disiplinli sermaye yapısına dönüştü. Wall Street’in manik-depresif dalgalanmalarına, Dot-Com balonuna ve yıkıcı küresel krizlere karşı yarım asırdan fazla bir süre boyunca sarsılmaz bir kaleyi savunan “Omaha Kâhini”, aktif yönetimden çekildiğini duyururken geride bıraktığı sermaye imparatorluğuyla finans tarihine geçti.

ALAYA ALINDIĞI DÖNEMDE. BİLE ÇİZGİSİNİ BOZMADI

Buffett’ın mirası temel olarak kısa vadeli borsa çılgınlıklarına karşı durabilen ürkütücü bir disipline dayanıyor. “Yetkinlik Çemberi”nin dışında kalan teknoloji hisselerini reddettiği için Wall Street tarafından “çağın gerisinde kalmış bir ihtiyar” olarak alaya alındığı dönemlerde dahi çizgisini bozmayan Buffett; kendi beyzbol benzetmesinde olduğu gibi sadece tam istediği noktaya gelen toplara vurdu.

“Herkes açgözlü davranırken korkak, herkes korkak davranırken açgözlü olma” felsefesiyle inşa ettiği devasa nakit kalesi, piyasalar çöktüğünde onu Wall Street’in ve küresel finansın son başvuru mercii (lender of last resort) haline getirdi.

Alice Schroeder’ın kaleme aldığı biyografisinde kavramsallaştırılan o devasa “Kartopu” bugün nihayet durdu. Ancak arkasında kalan Berkshire Hathaway bilançosu, dış dünyanın gürültüsüne karşı kendi “İç Skor Kartı”na sadık kalan rasyonel sermaye yönetiminin zaman üstü zaferini simgeliyor. Piyasa histerilerine direnen bu çelikten finansal disiplinin köklerini anlamak içinse rakamların henüz bir sermaye aracına değil, dünyayı kavrama biçimine dönüştüğü o ilk çocukluk yıllarına dönmek gerekiyor.

KAPAK TOPLAYAN ÇOCUK

1930 yılında, Büyük Buhran'ın gölgesinde Omaha'da doğan Warren Edward Buffett, borsa simsarı ve kongre üyesi Howard Buffett ile Susan Buffett’ın oğluydu. Warren henüz 6 yaşındayken yaşıtlarından farklı bir zihin yapısına sahip olduğunu göstermişti. Çocuklar sokakta oynarken o, gazoz kapaklarını toplar ve hangi markanın daha çok tüketildiğini istatistiki olarak hesaplamak için onları kategorize ederdi. Dedesi Ernest'in bakkalından altılı Coca-Cola paketlerini 25 sente alıp tanesini 5 sente satarak ilk karını elde ettiğinde, paranın nominal değerinden ziyade getiri oranına odaklanmayı öğrenmişti.

EN BÜYÜK DERSLERDEN BİRİNİ 11 YAŞINDA ALDI

Henüz 11 yaşındayken, ablası Doris ile birlikte Cities Service Preferred hissesinden üçer adet satın aldı. Hisse fiyatı 38 dolardan 27 dolara düştüğünde ablasının her gün okul yolunda sitem etmesine maruz kalan Warren, fiyat 40 dolara çıkar çıkmaz hisseleri satıp hisse başına net 5 dolar kar etti. Ancak şirket kısa süre sonra 200 dolara fırladığında, finansal hayatının en büyük derslerinden birini aldı: “Duygusal sabırsızlık, uzun vadeli bileşik getirinin en büyük düşmanıdır.”

Warren’ın girişimciliği lise yıllarında da devam etti. Gazete dağıtıcısı olarak çalışırken rotalarını en verimli şekilde optimize etti. İkinci el langırt makineleri satın alıp berber dükkanlarına yerleştirerek arkadaşı Donald Danly ile “Wilson Coin-Operated Machine Company”yi kurdu. 16 yaşına geldiğinde, arazilerden vergi beyannamelerine kadar her finansal detayı not eden genç bir sermayedar olarak 5 bin dolardan fazla bir birikim hissesine sahipti.

GRAHAM DOKTRİNİ VE SİGORTA MAKİNESİ

Columbia Business School’da Benjamin Graham’ın öğrencisi olması, Buffett’ın zihnindeki ham sayısal gücü sistematik bir metoda dönüştürdü. Graham’ın “Bay Piyasa” (Mr. Market) metaforu ve “Güvenlik Marjı” (Margin of Safety) ilkeleri, Buffett'ın hayat boyu rehberi oldu. Graham ona hisse senetlerinin soyut fiyat grafiklerinden ibaret olmadığını, gerçek işletmelerin mülkiyet payları olduğunu öğretti.

Ancak Buffett'ı hocasından ayıran ve onu dünyanın en zengin insanlarından birine dönüştüren hamle, sigorta sektörünün doğasını keşfetmesi oldu.

Omaha'da kendi yatırım ortaklığını (Buffett Partnership Ltd.) kurduktan sonra, GEICO ve diğer sigorta şirketlerini bünyesine kattı. Sigorta şirketlerinin yarattığı “float”, yani poliçe sahiplerinden toplanan ama henüz tazminat olarak ödenmemiş devasa nakit havuzu, Buffett'a sıfıra yakın maliyetli ve kesintisiz bir sermaye kaldıracı sağladı.

1965 yılında kontrolünü ele geçirdiği zor durumdaki New England tekstil fabrikası Berkshire Hathaway, zamanla tekstil çökse de bu devasa “float” sermayesinin toplandığı ana holdinge dönüştü. Berkshire, hiçbir zaman temettü ödemeyen, tüm karı bünyesinde tutarak yeniden yatırıma yönlendiren bir kartopu haline geldi.

KATI KURALLAR VE “İÇ SKOR KARTI”

Buffett kariyerini yönlendiren efsanevi mantığını kendi ağzından iki temel kuralla özetler:

“1. Kural: Asla para kaybetme.

2. Kural: 1. Kuralı asla unutma.”

Sermayeyi koruma takıntısının ötesinde Buffett, yatırım kararlarını “Yetkinlik Çemberi” (Circle of Competence) adını verdiği sınırlar dahilinde alıyordu. İş modelini, nakit akışını ve rekabet avantajını tam olarak anlamadığı hiçbir sektöre adım atmadı. “Gireceğiniz yetkinlik çemberinin ne kadar büyük olduğu önemli değildir; önemli olan o çemberin sınırlarının nerede bittiğini tam olarak bilmenizdir” diyerek Wall Street'in karmaşık finansal mühendislik ürünlerini her zaman reddetti.

Buffett’ın finansal girişimciliğine damga vuran bir diğer önemli ilke ise “İç Skor Kartı” (Inner Scorecard) felsefesi idi. Buffett bu prensibi şöyle açıklıyordu: “Dünyanın en harika yatırımcısı olarak bilinip gizlice en berbat performansa sahip olmak mı istersiniz, yoksa herkesin sizin en berbat yatırımcı olduğunuzu düşünmesine rağmen gerçekte en harika performansa sahip olmak mı?” Dış dünyanın takdirine (Dış Skor Kartı) değil, kendi mantık süzgecine (İç Skor Kartı) sadık kalması, onu piyasa histerilerinden koruyan en büyük zırhı oldu.

MUNGER ETKİSİ VE “HARİKA ŞİRKETLER” STRATEJİSİ

Graham’ın etkisindeki Buffett ilk başlarda “puro izmariti” olarak adlandırdığı, son bir nefesi kalmış ama çok ucuz şirketleri satın alıyordu. Ancak zeki ve keskin dilli ortağı Charlie Munger ile kurduğu dostluk, yatırım felsefesini dönüştürdü. Munger, ona “Makul bir fiyata harika bir şirket almanın, harika bir fiyata makul bir şirket almaktan çok daha iyi olduğunu” kabul ettirdi.

Bu felsefi kaymanın en somut örneği 1972 yılında satın alınan See's Candies oldu. Buffett ve Munger başlangıçta kutusu birkaç dolar olan bu çikolata üreticisi için istenen fiyata çok direnmişlerdi. Ancak şirketin ürün fiyatlarını müşteri kaybetmeden artırabilme gücünü, yani markanın etrafındaki o geçilmez “hendeği” (economic moat) fark ettiklerinde stratejilerini değiştirdiler. See's Candies'in ürettiği yüz milyonlarca dolarlık nakit, daha sonra Coca-Cola, The Washington Post ve onlarca yıl sonra Apple gibi devasa markaların satın alımını finanse etti.

BALONLARA DİRENMEK VE “DEMODE” YAFTASI

Buffett’ı Wall Street’in diğer tüm efsanelerinden ayıran temel nitelik, herkesin açgözlü olduğu anlarda sergilediği ürkütücü disiplindi. O, yatırım dünyasını bir beyzbol maçına benzetirdi: “Beyzbolda üç ıskada oyundan çıkarsınız; ancak yatırımda üzerinize gelen her topa vurmak zorunda değilsiniz. Sadece tam istediğiniz noktaya gelen topu bekleyebilirsiniz ve seyirciler ‘vur’ diye bağırsa bile beklemeye devam edebilirsiniz.”

Bu felsefenin en büyük sınavı 1990’ların sonunda, Dot-Com balonu sırasında yaşandı. Wall Street teknoloji şirketlerinin henüz kar etmeyen, hatta geliri dahi bulunmayan hisselerini göklere çıkarırken, Buffett “anlamadığım ve gelecekteki nakit akışını öngöremediğim işe yatırım yapmam” diyerek teknoloji sektöründen tamamen uzak durdu. Sun Valley’deki efsanevi medya ve finans konferansında yaptığı konuşmada, pazarın çöküşe geçtiğini matematiksel verilerle savunduğunda salondaki genç teknoloji milyarderleri ve analistler onu alaya aldı.

HER ZAMAN HAKLI ÇIKAN O OLDU

Finans basını ve Wall Street, Buffett’ı “çağın gerisinde kalmış”, “eski moda” ve “sermaye yönetme yeteneğini kaybetmiş bir ihtiyar” ilan etti. Berkshire Hathaway hisseleri değer kaybederken o istifini bozmadı. Birkaç yıl içinde Dot-Com balonu muazzam bir gürültüyle çöktüğünde ve trilyonlarca dolar buharlaştığında, ayakta kalan ve her zaman olduğu gibi haklı çıkan yine Buffett oldu.

O, temel stratejisini kriz anlarında bizzat şöyle ilan ediyordu: “Herkes açgözlü davranırken korkak ol, herkes korkak davranırken açgözlü ol.” Piyasanın en coşkulu olduğu dönemlerde devasa nakit rezervleri biriktirdi. Şirketlerin ucuzlamasını sabırla bekleyen bu “nakit kale” stratejisi, 2008 Küresel Finans Krizi patlak verdiğinde etkisini gösterdi. Piyasalarda likidite tamamen kuruduğunda, Wall Street devleri ve ABD hükümeti bile kapısını çaldı. Buffett; Goldman Sachs, Bank of America ve General Electric gibi devlere kendi şartlarıyla, yüksek getirili imtiyazlı hisseler ve opsiyonlar karşılığında milyarlarca dolar nakit sağlayarak krizin en büyük kazananı oldu.

HATALAR VE KAÇIRILAN FIRSATLAR

Kusursuz finansal bilançoların ve devasa bir servetin arkasında, Buffett’ın da kariyeri boyunca bizzat kabul ettiği ciddi stratejik hatalar ve hayal kırıklıkları da vardı. “The Snowball” biyografisi ve Buffett'ın hissedarlara yazdığı yıllık mektuplar, bu yanılgıların gerçek izlerini taşıyordu.

İronik bir şekilde, finans tarihinin en büyük hatası Berkshire Hathaway'in bizzat kendisini satın almak olmuştu. Tekstil fabrikasının sahibi Seabury Stanton ile yaptığı hisse geri alım anlaşmasında Stanton'ın teklifi 1/8 dolar düşürmesine sinirlenen Buffett, duygusal davranarak fabrikanın kontrolünü ele geçirmiş ve çökmekte olan bir tekstil işine on yıl boyunca sermaye aktarmak zorunda kalmıştı. Buffett bu durumu, duygusal hırsın getirdiği milyarlarca dolarlık bir maliyet olarak tanımlıyordu.

Bir diğer büyük felaket ise 1993 yılında Dexter Shoe firmasının satın alınmasıyla yaşanmıştı. Berkshire, 433 milyon dolar değerindeki bu alımı nakit yerine kendi hisselerini vererek gerçekleştirmiş, ancak şirket yabancı rekabete dayanamayarak kısa sürede sıfırlanmıştı. O dönem verilen Berkshire hisselerinin bugünkü değeri onlarca milyar dolara tekabül ederken, Buffett bu hamleyi kariyerinin en pahalı hatası olarak niteliyordu.

Bunun yanı sıra, 1989'da US Airways'in imtiyazlı hisselerini alarak havacılık sektörüne girmesi ve şirketin kısa sürede batağa saplanması, ConocoPhillips petrol hisselerini fiyatların zirvede olduğu dönemde alması ve Kraft Heinz birleşmesinde gereğinden fazla ödeme yapıldığını kabul etmesi, onun da değerleme hataları yapabildiğini gösteren somut örneklerdi.

Teknoloji alanında ise Amazon ve Google (Alphabet) gibi devlerin iş modellerini çok önceden görmesine, hatta bu şirketlerin kendi bünyesindeki GEICO veya Amazon'un lojistik altyapısıyla olan temaslarına rağmen, “Anlama alanımın dışında” diyerek bu hisselere yatırım yapmaması büyük bir fırsat maliyeti olarak kayıtlara geçti. Yönetimsel anlamda ise 1991'deki Salomon Brothers hileli tahvil skandalı, Buffett’ın itibarını doğrudan tehdit etmiş; Kongre önünde ifade verip CEO koltuğuna oturarak şirketi batmaktan kurtarmak zorunda kaldığı en ağır kriz anı olmuştu.

KUSURSUZ BİLANÇO, MESAFELİ İLİŞKİLER

Biyografisinde detaylandırıldığı üzere, bileşik getirinin yarattığı o muazzam finansal başarının ve amansız odaklanmanın elbette kaçınılmaz bir insani faturası da vardı. Rakamlar dünyasında kusursuz bir düzen kuran Buffett, karmaşık insani duygular karşısında bocalıyordu. En büyük destekçisi ve ilk eşi olan Susie Buffett'ın 1970'lerin sonunda evden ayrılıp San Francisco'ya taşınması, Buffett'ı duygusal bir yıkıma uğrattı. Susie, Warren'ın bakımını ve günlük hayatının düzenini sağlamak üzere Astrid Menks'i hayatına dahil etti. On yıllarca süren bu sıra dışı üçlü dostluk ve denge, Buffett’ın dış dünyadan izole bir şekilde sadece bilançolarla yaşayabilmesinin arkasındaki duygusal altyapıyı sağladı.

Çocukları Howard, Susie Jr. ve Peter ile olan ilişkilerinde de benzer bir mesafe mevcuttu. Onlara bıraktığı en büyük miras, devasa bir servet değil; kendi yollarını çizmeleri için sağladığı kısıtlı ama makul fonlar oldu. Buffett, servetinin yüzde 99'undan fazlasını Bill & Melinda Gates Vakfı'na ve çocuklarının vakıflarına bağışlayarak finans tarihinin en büyük hayırseverlik hamlesine imza attı.

96 yaşında Berkshire Hathaway'in yönetim kurulu başkanlığından çekilen Warren Buffett, arkasında modern finans tarihinin en disiplinli ve en büyük sermaye yapısını bıraktı. Omaha Kâhini’nin mirası; borsa çılgınlıklarına, krizlere ve teknoloji balonlarına karşı sadece rasyonel kalabilmenin, hatalarından ders çıkarmanın ve kartopunun kendi hızında büyümesine izin vermenin zamansız zaferi olarak finans tarihine geçti.

patronlardunyasi.com