Avusturya İmparatoru Franz Joseph ve İmparatoriçe Elisabeth’in 1856’da kurduğu Hırvatistan’daki Uljanik Tersanesi’ni Türkler satın aldı

Eyüp SERBEST

Avusturya İmparatorluğu 1848’deki İtalyan ayaklanması sırasında Venedik’i kaybetmişti. Adriyatik’te donanmaya üs olarak yeni bir yer aranıyordu. Şimdiki Hırvatistan’da bulunan Uljanik’te karar kılındı. Yaklaşık bin kişinin yaşadığı şehir korunaklı bir körfezdi.

Avusturya İmparatoru Franz Joseph ile eşi İmparatoriçe Elisabeth, 9 Aralık 1856'da Pula'daki yeni tersane ve üssün temel taşını birlikte koydu.

Pula da tersanenin çevresinde büyüdü. Avusturya-Macaristan döneminin sonunda kent, yaklaşık 60 bin nüfuslu büyük bir askeri ve denizcilik merkezine dönüşmüştü.

ADI ZEYTİN AĞAÇLARINDAN GELİYOR

Uljanik'in adı da bu tarihin başka bir parçasını taşıyor.

Tersanenin gemi inşa bölümü Pula Körfezi'ndeki küçük bir ada üzerindeydi. İtalyanca adı Scoglio Olivi, yani Zeytin Adası olan adada zeytinlikler bulunuyordu.

Avusturya yönetimi adayı 1850'de satın aldı. Önce gemi malzemeleri için depolar kuruldu, ardından tersane inşa edildi. Kuru havuzlar, kızaklar, hangarlar ve vinçlerle ada zamanla tamamen bir sanayi alanına dönüştü ve anakaraya köprüyle bağlandı.

Zeytin ağaçları ortadan kalktı ancak geçmişin simgesi olarak bir zeytin ağacı bırakıldı. Uljanik adı da adadaki bu zeytinliklerden geldi.

İLK ÜRETİLEN GEMİ SAVAŞA GİTTİ

Kaiser adlı büyük savaş gemisi 1858'de Pula'da denize indirildi. Gemi hem yelkenlerle hem de buhar makinesiyle hareket edebiliyordu.

Tersane başlangıçta ahşap savaş gemileri üretirken teknolojinin gelişmesiyle ahşap ve demirin birlikte kullanıldığı kompozit gövdelere, ardından tamamen demir ve çelik gemilere geçti.

Pula tersanesi kısa sürede Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun en önemli askeri sanayi merkezlerinden biri haline geldi.

1860'ların başından I. Dünya Savaşı'nın sonuna kadar burada Avusturya-Macaristan donanması için 80'den fazla savaş ve destek gemisi inşa edildi.

Üretim listesinde torpido botları, gambotlar, korvetler, fırkateynler, zırhlılar, kruvazörler, büyük savaş gemileri ve denizaltılar vardı.

Monarch, Kronprinz Erzherzog Rudolf, Sankt Georg, Zenta, Aspern, Szigetvar ve Admiral Spaun gibi Avusturya-Macaristan savaş gemileri ile UB II tipi denizaltılar Pula'nın askeri gemi inşa tarihinin parçaları oldu.

İMPARATORLUK YIKILDI, İTALYANLAR GELDİ

1. Dünya Savaşı'nın sona ermesi ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun dağılmasıyla tersanenin kaderi bir kez daha değişti.

İtalyan ordusu 5 Kasım 1918'de Pula'ya girdi. Tersane önce İtalyan askeri yönetiminin, ardından İtalyan devletinin kontrolüne geçti.

Ancak İtalya için eski Avusturya donanma tesisi büyük bir ekonomik yük haline gelmişti. 1921'de tesis ikiye ayrıldı. Karadaki arsenal İtalyan donanmasında kalırken Uljanik adasındaki tersane özel şirkete dönüştürüldü ve Triesteli Cosulich ailesinin kontrolüne geçti.

1920'lerin sonunda işler öylesine azaldı ki tersanenin faaliyetlerinden biri eski gemileri söküp hurdaya çıkarmak oldu. 1928 ile 1936 arasında birçok eski savaş ve ticaret gemisi burada parçalandı. Çalışan sayısı bir dönem yalnızca 150'ye kadar geriledi.

ALMAN VE İTALYAN DENİZALTILARINA ÜS OLDU

Ancak Avrupa yeniden savaşa doğru giderken Uljanik'in askeri önemi geri döndü.

İtalya'nın Etiyopya savaşı ve İspanya İç Savaşı döneminde faaliyetler arttı ve çalışan sayısı yaklaşık 800'e yükseldi.

1. Dünya Savaşı sırasında ise tersane önce İtalyan, ardından Alman denizaltılarının üssü haline geldi.

Pula'nın doğal olarak korunaklı limanı, tersanenin teknik altyapısı ve deneyimli çalışanları burayı denizaltıların onarım, bakım, ikmal ve teknik çalışmalarının yapılabileceği ideal bir merkez haline getiriyordu. Buradan çıkan denizaltılar Adriyatik ve Akdeniz'deki görevlere gönderiliyordu.

MÜTTEFİKLER 12 KEZ BOMBALADI

Uljanik'in Alman denizaltıları için önemli bir üs haline gelmesi, tersaneyi Müttefiklerin hedeflerinden birine dönüştürdü. Tersane, 1944 ve 1945 yıllarında tersane 12 ayrı hava saldırısında bombalandı.

Özellikle 9 Ocak, 22 Şubat ve 8 Haziran 1944'teki bombardımanlar ağır hasara yol açtı. Tersanedeki yapıların yaklaşık yüzde 70'i ve ekipmanın yüzde 30'u zarar gördü; ulaşım ve tesis içi bağlantılar da tahrip edildi. Savaşın sonunda Uljanik neredeyse tamamen yıkılmış durumdaydı.

YUGOSLAVYA YENİDEN AYAĞA KALDIRDI

Savaşın ardından Pula Yugoslavya'ya geçti ve tersanenin tarihinde yeni bir dönem başladı.

Yugoslav yönetimi tesisi 1947'de İtalyan sahiplerinden 64 milyon lirete satın aldı. Uljanik, 10 Mart 1947'de yeniden faaliyete geçti.

Böylece imparatorluk savaş donanması için kurulmuş, iki dünya savaşı görmüş ve bombardımanlarla neredeyse yok edilmiş tersane bu kez Yugoslavya'nın büyük gemi inşa sanayisinin merkezlerinden birine dönüştü.

MALİ KRİZİ BİR TÜRLÜ AŞAMADI

Yugoslavya’nın dağılmasının ardından tersanenin sahibi bu kez Hırvatistan oldu. Hırvatistan döneminde de aktif olarak kullanılan tersane için son yıllarda işler pek de iyi gitmedi. Mali sorunlar ve iflas süreciyle karşı karşıya kaldı.

Tersanenin sahibi Uljanik Brodogradiliste şirketinin alacaklıları 2023 ve 2024'te yeni şirketteki yüzde 54,77'lik payı satmayı denedi ancak alıcı bulamadı.

Hırvat hükümeti Mart 2024'te eski çalışanların ödenmemiş ücretlerinin karşılanması, şirketin istikrara kavuşturulması ve ardından yeniden satılması amacıyla bu hisseleri satın alma kararı aldı. Devletin Uljanik Brodogradnja 1856'daki payı daha sonra yüzde 97,13'e ulaştı.

TÜRK ŞİRKETİN RAKİBİ LÜKSEMBURG’LU FİNANSÇIYDI

Hırvatistan'ın devlete ait işletmeleri yeniden yapılandırma ve özelleştirme kurumu CERP’nin tersane için açtığı ihalede, Kuzey Star Tersanesi’nin rakibi Lüksemburg merkezli Mira Finance Holding oldu. Mira Finance, teklif teminatının ödendiğine ilişkin ödeme emrinin kopyasını sunmasına rağmen CERP'nin yaptığı kontrolde gerekli tutarın kurum hesabına geçmediği belirlendi. Böylece Lüksemburglu yatırımcının bağlayıcı teklifi değerlendirmeye alınmadı.

CERP, Uljanik Brodogradnja 1856'nın yüzde 97,13'lük hissesi için Türk şirketi Kuzey Star Shipyard Denizcilik'in verdiği 12,05 milyon euroluk bağlayıcı teklifi kabul etti.

CERP'nin yaptığı açıklamaya göre Kuzey Star, 11 milyon 85 bin euro olarak belirlenen başlangıç fiyatının yaklaşık 1 milyon euro üzerine çıktı. Türk şirketi ayrıca Pula'daki tesiste gemi inşa faaliyetini sürdürmeyi, imtiyaz kapsamındaki deniz alanının tamamında gemi ve yüzer yapı inşa ve onarım faaliyetlerine devam etmeyi taahhüt etti.

Ancak tarihi tersanenin Türk şirketine devri için bir aşamanın daha tamamlanması gerekiyor. Kuzey Star'ın Avrupa Birliği dışından bir yatırımcı olması nedeniyle satın alma, Hırvatistan'ın zorunlu yabancı yatırım incelemesine tabi. Satış sözleşmesinin Türk şirketiyle imzalanmasının ardından hisselerin fiili devri, Hırvatistan Maliye Bakanlığı'nın yabancı yatırıma onay vermesiyle gerçekleştirilecek.

patronlardunyasi.com