Yelda İpekli
Anna Karenina’yı ilk kez okuduğumda 16 yaşındaydım. 1100 sayfalık bir eser ve içinde anlamlandıramadığım olaylar, düşünceler, analizler ve hisler ile başımı döndürmüştü. Yıllar içinde o dönem anlamadığım o kitabın hafızamın derinliklerinden süzülerek hayatıma aktığına şahit oldum. Bazı kitaplar “geçip gider”; bazıları ise içinde bir yere yerleşir ve sanki orada zamana uyumlanarak yaşar. Benim için Anna Karenina ikinci türdendi. Tolstoy’un yazdığı cümleler, bir süre sonra bende bir düşünce biçimi gibi çalıştı. Her okuduğumda önümde yeni dünyalar açıldı. Ve romanın beni en çok yakaladığı yer, ilişkileri romantize etmemesi oldu. Onun yaptığı şey romantik bir dramatize etmek değildi—insanı çıplak görmekti.
Duyguyu değil, insanı yakalayan cümleler belki de Tolstoy’un en önemli sihiridir. Duygunun peşine takılıp kalmaz o duyguyu senın yorumlamanı bekler.
Tolstoy okurken fark ettiğim şeylerden biri: İnsan bazen aradığı şeyin aşk olmadığını bile bile, onu “aşk” diye adlandırmaya meyleder. Bazen sevginin yerine güven koyar. Bazen saygı kelimesini, yakınlığın eksikliğini örtmek için kalkan yapar. Bunları okurken Tolstoy’un yargı dilinde değilde teşhis dilinde yazdığı tüm satırlara saygı duydum.
#video_9759985#
Özellikle bazı alıntılar zihnime “bıçak izi” gibi kaldı. Mesela ödül–çalışma meselesi: Ödül düşünürsen çalışma ağır gelir; çalışmayı seversen ödül zaten kendiliğinden gelir. Tolstoy burada basit bir motivasyon cümlesi söylemiyor. Şunu anlatıyor: İnsan bir şeyi sevince mekanizma değişiyor. Bir “çıkar muhasebesi” devreye girince ise her şey kirleniyor—iyilik bile.
İyilik konusu da ayrı bir sarsıntı: İyiliğin bile bir nedeni olsaydı, iyilik olmaktan çıkardı. Bu cümle çok sert, evet. Ama okurken insanı dürten şey şu: “Belki ben de bir şeyleri yaparken aslında karşılığı hesaplıyordum.” Romanın sonundaki şok da sadece olayların sertliği değil; insanın iç mekanizmasının geç fark edilen gerçeği. Yani okur, romanın sonunda dışarıdan bakan bir ahlak yargısı veremiyor. Tolstoy içeriden konuşuyor ve seni kendi kendinle yüzleştiriyor.
Bir de sevgi ihtiyacı var: Sevildiğini hissetmek, Tolstoy’un gözünde bir lüks değil, neredeyse hayati bir ihtiyaç. Sonu etkileyici yapan da bu. Çünkü insan bazen tutunur—ama tutunduğu şey gerçekten aşk mı, yoksa belirsizliği örten bir güven duvarı mı?
Anna Karanina okumak ve defalarca okumak, sinemada izlemek bambaşkadır. Gelelim bale resitaline…
Öncelikle şunu belirtmeliyim kitabını okuduğum eserlerin filmine gitmem yada tam tersi. Konu Anna Karenina olunca bu çok daha sert çizgileri olan bir kuraldı benim için. Ancak dayanmayıp filmine gittim ama bale resitali söz konusu olunca “yok artık “ dedim. Sahi onca duygu bedenle nasıl seyirciye geçebilirdi ki ?
Biraz da merakla bekledim Anna ile sahnede buluşmayı…
AYNI ROMAN BAŞKA BEDEN DİLİYLE
Okumak, izlemek, görmek ve sahnenin içine düşmek. Poıntlerde yükselmek, çocuğundan ayrılan annenin mimiklerinde gözyaşını bulmak ve tutkuyu iliklerine kadar hissetmek. St. Petersburg Eifman Ballet’te “Anna Karenina” yı sahneye taşınırken bende tuhaf bir duygu oldu: “Uyarlama” kelimesi eksik kalıyordu. Çünkü ben klasik bir hikâye yorumu izlemiyormuşum gibi hissettim. Daha çok Tolstoy’un iç dünyası dansın içinden yeniden kuruluyordu.
Burada Boris Eifman’ın yaklaşımı çok belirleyiciydi. Eifman’ın sahnesi “güzel hareketler” toplamı gibi değil; hareketin içinde duygu üreten bir dil var. Bazen kımıldamayan ama gerilimi büyüten kısa duraklar vardı. İşte o anlarda şunu düşündüm: Tolstoy’un keskin cümleleri nasıl okuyucunun içine bıçak gibi giriyorsa, Eifman da aynı şeyi bedenin gerilimiyle yapıyor. Sessizce, ama çok güçlü.
Eifman’ın cesareti de hissediliyordu. O sınır çizmeden ilerliyor; klasik Rus balesinin köklerini taşıyor ama onu koruyup dondurmuyor. Yeniden harmanlıyor. Dansçılar “sonradan eklenen” modern dokunuşlarla yetinmiyor; baştan kurulan başka bir beden sözlüğünü öğreniyor. Bu yüzden sahnede gördüğüm şey bir süs değil, bir anlatım aracıydı.
Ve Tolstoy’un temaları—sevgi, aidiyet, kırılma, görünmez ihtiyaçlar—bale bölümünde net biçimde duyuluyordu. Kitapta iç konuşma ve gerekçe varsa, sahnede tempo ve durak konuşuyordu. Romanın psikolojik ağırlığı, dansın ritmiyle taşınmış gibiydi.
SAYFADAN SAHNEYE TAŞINAN AYNI GERİLİM
Benim için bu iki deneyim birleşince tek bir şey anlaşılıyor: “Anna Karenina” sadece “romantik bir ilişki” hikâyesi değil. İnsan davranışlarının iç motivasyonlarını çatıştıran bir roman. Tolstoy bunu cümleyle yapıyor; Eifman ise aynı çatışmayı bedenle kuruyor.
Sonuçta “Anna Karenina” bana hem okurken hem izlerken aynı şeyi hissettirdi: İnsan bazen sevdiğini sandığı şeye tutunur, bazen saygının arkasına saklanır, bazen ihtiyacını adlandıramaz ve adını başka şeylere verir. Ve gerçek, en sonunda bir şekilde ortaya çıkar. İster kitap sayfalarında olsun, ister bir bale sahnesinde… Tolstoy’un hançeri aynı yerde duruyor: gerçeğe yaklaşırken.
patronlardunyasi.com