Kültür-Sanat

Burak ARTUNER

Melville, romanın çeşitli sahnelerinde Doğu’yu, Osmanlı’yı İstanbul'u muazzam bir zihin haritasının referans noktası olarak kullanır.

Örneğin, okyanusun enginliğinde Moby Dick’i fark etme anını tasvir ederken, kalabalık bir İstanbul sokağında karşınıza çıkabilecek “beyaz sakallı bir müftü” imgesine başvuruyor. 

Erkek bir ispermeçet balinasının dişi bir balina sürüyle çevrelenmiş halini anlatırken ise onu hareminin ortasındaki “lüks bir Osmanlı efendisine” benzetiyor. 
 
Melville’in İstanbul ve Osmanlı referanslarını yeniden okurken, bunların sadece egzotik bir süsleme olarak görmedim. 

Kaptan Ahab’ın beyaz balinayla olan trajik ve yıkıcı ilişkisi de Doğu ve Akdeniz’e özgü şiddet ve intikam metaforları dikkatimi çekti. 

Ahab’ın bacağının koptuğu o dehşet anı için kullandığı “Ne sarıklı bir Türk, ne kiralık bir Venedikli ya da Malay, ona bundan daha büyük bir kinle vurabilirdi” cümlesi, Melville'in iç dünyasındaki korkuların da bir yansıması gibi geliyor bana.  

NEDEN İSTANBUL ? 

Az önce belirttiğim gibi yeniden okuyorum Moby Dick'i. 

Kısaltılmamış bir baskısını ve Melville'in ince ince işlediği öyküsünün değerine daha farklı varıyorum. 

Romanı okurken, İstanbul metaforları bir kez daha dikkatimi çekiyor. 

Ayrıca romanın, belki bugün bir balinalar üzerine araştırma yapan bilim adamlarını kıskandıracak bilgilerle saklı olduğunu fark ediyorum. 

Peki Melville, neden İstanbul'a bu kadar çok değiniyor romanında ? 

BALİNA YAĞI, O ZAMANLARIN PETROLÜYDÜ

19. yüzyılda balina yağı, o dönemin sanayi devriminin "petrolü"ydü. 

Sokak lambalarından fabrikalardaki dev makinelerin yağlanmasına kadar modern dünyanın çarkları, okyanusun derinliklerinden çıkarılan bu hammaddeyle dönüyordu.
 
Nantucket’tan kalkan gemiler aylarca, hatta yıllarca denizlerde kalıyor; Amerikan balina avcıları dünyanın tüm limanlarıyla, ticaret rotalarıyla ve Doğu’nun kadim merkezleriyle sürekli bir temas hâlinde yaşıyordu. 

Melville’in kendisi de gençliğinde bir balina gemisinde miçoluk yapmış, okyanusların aslında kıtaları ayıran değil, birbirine bağlayan dev bir ticaret yolu olduğunu bizzat görmüştü. 

KÜRESEL ESRARIN DÜĞÜM NOKTASI İSTANBUL'DU

İşte İstanbul, Melville’in gözünde tam da bu küresel ağın en esrarlı düğüm noktasıdır. 

Doğu ile Batı’nın kilitlendiği, tarihin ve ticaretin kalbinin attığı bu kadim şehir; romanın bütününe yayılan "küresel insanlık komedisi"nin zihinsel arka planını oluşturur. 

Gemi mürettebatı zaten dünyanın dört bir yanından gelen denizcilerden oluşan bir dünya meclisi gibidir; bu meclisin hayal dünyasında Konstantinopolis’in kalabalık çarşıları, sarıkları ve kozmopolit dokusu, küreselleşen dünyanın en güçlü sembolü olarak yer alıyor. 

İstanbul, Melville’in gözünde hem Doğu’nun hem de Batı’nın kilitlendiği, tarihin ve ticaretin kalbinin attığı esrarlı bir merkezdir. 

Moby Dick'in yazarı Herman Melville. (Melville'in İstanbul günlerini anlattığı Konstantaniyye Seyahati diye bir kitabı da vardır.)

KAPTAN AHAB'IN HIRSI VE MODERN DÜNYANIN ROTASI 

Şunu fark ediyorum, kitabı yeniden okurken; 

Kaptan Ahab’ın balinanın peşinden sürüklediği o çılgın endüstriyel hırsı, modern iş dünyasının risk alma, saplantı ve küresel rekabet motifleriyle kolayca özdeşleştirmek mümkün. 

Ve o rotayı haritada takip ettiğimizde, okyanusun ortasından İstanbul’un antik ve kozmopolit sokaklarına uzanan o metaforik köprü, bana şunu hatırlatıyor: 

Kapitalizmin ve küresel ticaretin o devasa dalgaları 19. yüzyılda da bugün de aynı sular üzerinde salınıyor. 

Kaptan Ahab beyaz balinayı ararken, Melville’in kalemi Konstantinopolis’in sokağından okyanusa göz kırpıyor.

Bunları okurken, bir yandan da ülkemizde ve dünyada gözünü hırs bürümüş ve farkında olmadan kendi sonlarına yelken açmış Kaptan Ahab'ları da düşünmeden edemiyorum.

patronlardunyasi.com