Kültür-Sanat

Burçin UYSAL

Etiyopya, 158 yıl önce ülkeden çıkarılan önemli bir elyazmasının peşine düştü.

Etiyopya Miras Otoritesi, 15 Eylül’de yaptığı açıklamada 18. yüzyıla ait Gondarine Gospel adlı elyazmasının ticari satışının durdurulmasını ve koşulsuz olarak Etiyopya’ya iade edilmesini istedi.

Etiyopya tarafı, eserin 1868’de İngiliz birliklerinin Maqdala’yı ele geçirmesinin ardından ülkeden çıkarıldığını belirtiyor.

Otoritenin Genel Direktörü Prof. Abebaw Ayalew, satışın durdurulması ve iade sürecinin başlatılması talebiyle satıcıya resmî başvuruda bulunulduğunu açıkladı.

218 YAPRAKTA 235 RESİM

Yaklaşık 1730-1740 yıllarına tarihlenen eser, Ge’ez dilinde parşömen üzerine hazırlandı.

218 yapraktan oluşan elyazmasında 235 resim bulunuyor. Bunların ikisi tam sayfa, 220’si yarım sayfa, 13’ü ise daha küçük ölçekte.

Elyazması Luka İncili’nin tamamını ve Yuhanna İncili’nin büyük bölümünü içeriyor.

Satıcı Inlibris’in kayıtlarına göre eser, başlangıçta iki ciltlik bir takımın parçasıydı. Matta ve Markos İncillerini içeren diğer cilt bugün Almanya’daki Bavyera Devlet Kütüphanesi’nde bulunuyor.

İMPARATOR II. TEWODROS’UN KOLEKSİYONUNDAYDI

Inlibris tarafından yayımlanan provenans, yani sahiplik geçmişi kayıtları, eserin Etiyopya’daki geçmişini de ortaya koyuyor.

Elyazmasının önce Gondar’daki kraliyet çevresi için hazırlandığı, daha sonra İmparator II. Tewodros tarafından diğer cildiyle birlikte imparatorluk koleksiyonuna dahil edildiği belirtiliyor.

1868’de ise İngiliz kuvvetleri General Robert Napier komutasında Maqdala’yı ele geçirdi.

Maqdala seferinin ardından çok sayıda elyazması, dinî eser ve kraliyet objesi İngiltere’ye götürüldü.

Satıştaki Gondarine Gospel’ın da bu tarihten sonra İngiliz kuvvetlerinin komutanı Robert Napier’in mülkiyetine geçtiği Inlibris’in provenans kayıtlarında yer alıyor.

NAPIER’DEN PITT-RIVERS MUSEUM’A

Eserin sonraki sahiplik zinciri oldukça ayrıntılı biçimde kayıt altında.

Napier’in ardından elyazmasının Bombay Valisi William Robert Seymour Vesey Fitzgerald’a geçtiği belirtiliyor.

Yaklaşık 1887’de kitap ve elyazması ticareti yapan Quaritch üzerinden Reverend Rodwell’ın koleksiyonuna giren eser, daha sonra Pitt-Rivers Museum koleksiyonuna katıldı.

Müze elyazmasını Kasım 1990’da koleksiyonundan çıkardı.

Ardından eser, dünyanın önde gelen özel elyazması koleksiyonlarından birini oluşturan Norveçli iş insanı Martin Schøyen’in koleksiyonuna girdi.

Schøyen Collection’da MS 697 envanter numarasıyla yer alan eser yaklaşık 1990-2002 yılları arasında koleksiyonda kaldı.

İNGİLİZ MİLYARDER RUDDOCK DA SAHİPLERİ ARASINDA

Elyazmasının sonraki sahiplerinden biri de İngiliz iş insanı ve koleksiyoner Sir Paul Ruddock oldu.

Eser 2005-2017 yılları arasında Ruddock’ın kütüphanesinde yer aldı.

Daha sonra sanat ve elyazması ticareti yapan Sam Fogg üzerinden yeniden el değiştiren eser, özel bir Avrupa koleksiyonuna girdi.

Böylece elyazmasının 1868’den bugüne uzanan modern sahiplik geçmişinin önemli bölümü kayıt altına alınmış durumda.

ETİYOPYA SATIN ALMAYI REDDETTİ

Etiyopya basınına yansıyan bilgilere göre Inlibris, eserin Etiyopya kurumları tarafından satın alınabilmesi için indirimli bir ticari satış seçeneği de gündeme getirdi.

Ancak Etiyopya Miras Otoritesi bu öneriyi kabul etmedi.

Etiyopya yönetimi eserin ticari yolla yeniden satın alınmasını değil, Maqdala’dan çıkarılmış kültür varlığı olarak koşulsuz biçimde ülkeye iadesini talep ediyor.

Burada önemli bir hukuki ayrım bulunuyor.

Eserin bugünkü sahibinin mülkiyetinin hukuken geçersiz olduğuna ilişkin kesinleşmiş bir yargı kararından söz edilmiyor. Etiyopya’nın talebi, elyazmasının 1868’de Maqdala’nın ele geçirilmesinin ardından ülkeden çıkarılma koşullarına dayanıyor.

250 BİN EURO SATIŞ FİYATI DEĞİL

Eserle ilgili kayıtlarda yaklaşık 250 bin euro tutarında bir rakam da yer aldı.

Ancak bu rakam gerçekleşmiş bir müzayede veya satış sonucu değil.

4 Eylül tarihli restitüsyon kaydında talep/rehber fiyatı olarak belirtilen rakamın yerine Inlibris’in güncel satış sayfasında artık yalnızca “fiyat talep üzerine” ifadesi bulunuyor.

Dolayısıyla eserin 250 bin euroya satıldığı yönünde bir bilgi bulunmuyor.

Şimdi gözler satış sürecinde.

Etiyopya Miras Otoritesi satışın durdurulmasını ve elyazmasının ülkeye iadesini isterken, yaklaşık 158 yıldır İngiltere ve Avrupa’daki müze, iş insanı ve özel koleksiyonlar arasında el değiştiren Gondarine Gospel’ın geleceği henüz belli değil.

patronlardunyasi.com