Sağlık


Toygun ATİLLA 

#video_9759508#

Hürriyet'te bugün Meltem Özgenç’in diyabet haberi, Türkiye'nin karşı karşıya bulunduğu büyük bir halk sağlığı sorununu yeniden gündeme getirdi.

Kendim de şeker hastası olduğum için bu haberi ilgiyle okudum sonrasında da araştırdım. 

Uluslararası Diyabet Federasyonu'nun (IDF) verilerine göre Türkiye, Avrupa bölgesinde diyabetli yetişkin sayısında ve yaşa göre standartlaştırılmış diyabet yaygınlığında ilk sırada bulunuyor.

Ancak rakamların ortaya koyduğu tablo yalnızca hastaneleri ve doktorları ilgilendirmiyor. Türkiye'deki gıda üreticilerinden market zincirlerine, Sosyal Güvenlik Kurumu'ndan özel sağlık sigortalarına kadar geniş bir ekonomik sistem bu tablonun içinde yer alıyor.

Çünkü diyabet, tedavi maliyetlerinin yanı sıra iş gücü kaybına, erken emekliliğe, sakatlıklara ve uzun süreli bakım ihtiyacına da neden olabiliyor.

Türkiye'nin diyabet tablosunu, paketli gıdalara ilişkin düzenlemeleri ve hastalığın ekonomik maliyetini uluslararası veriler üzerinden inceledim. 

TÜRKİYE'DE 4,4 MİLYON KİŞİ HASTALIĞINDAN HABERSİZ OLABİLİR

IDF'nin 2025 Diyabet Atlası'nda yer alan 2024 tahminlerine göre Türkiye'de 20-79 yaş grubunda 9 milyon 603 bin kişi diyabetle yaşıyor.
Aynı veri setine göre bunların yaklaşık yüzde 45,5'i, yani 4 milyon 369 bini henüz teşhis edilmemiş durumda.

Diyabetin Türkiye'deki yaşa göre standartlaştırılmış yaygınlığı yüzde 16,5. IDF, bu oranın 2050'de yüzde 18,6'ya, diyabetli yetişkin sayısının ise 14 milyon 54 bine ulaşacağını öngörüyor.

Daha çarpıcı bir başka veri ise ölüm sayısı. IDF, 2024 yılında Türkiye'de 20-79 yaş grubunda diyabete atfedilebilen yaklaşık 42 bin 558 ölüm gerçekleştiğini tahmin ediliyor. 

DİYABETİN YILLIK SAĞLIK FATURASI 9,65 MİLYAR DOLAR

Uluslararası Diyabet Federasyonu, Türkiye'nin 2024 yılı diyabetle ilişkili sağlık harcamasını 9 milyar 656 milyon dolar olarak hesaplıyor.

Diyabetli yetişkin başına yıllık sağlık harcaması yaklaşık 1.005 dolar.

2050 yılı için hesaplanan toplam yıllık harcama ise 11,53 milyar dolar. Bunlar IDF'nin uluslararası karşılaştırma amacıyla oluşturduğu tahminler; doğrudan SGK'nın ödediği tutarlar değil.

Türkiye'nin toplam sağlık harcamasıyla karşılaştırıldığında diyabetin ekonomideki ağırlığı daha iyi anlaşılıyor.

TÜİK'e göre 2024 yılında Türkiye'nin toplam sağlık harcaması 2 trilyon 359 milyar TL oldu. Bunun yüzde 76,1'i genel devlet tarafından karşılandı. 

SGK'nın aynı yıl bütün hastalıklar için yaptığı sağlık harcaması ise 980,9 milyar TL'ye ulaştı.

ŞİLİ NEDEN GIDA PAKETLERİNE SİYAH UYARI KOYDU?

Şili, 2016 yılında gıda etiketleme konusunda dünyada öncü düzenlemelerden birini yürürlüğe koydu.

Ülkede obezitenin ve beslenmeyle ilişkili kronik hastalıkların yaygınlaşması, özellikle çocukların yüksek şekerli ve yüksek kalorili ürünlere maruz kalması, yeni düzenlemenin başlıca gerekçeleriydi.

Yeni sistemle belirlenen sınırları aşan şeker, kalori, sodyum ve doymuş yağ içeriğine sahip ürünlerin ambalajlarına siyah uyarı işaretleri konuldu.

Düzenleme yalnızca etiketlerle sınırlı kalmadı. Bu ürünlerin çocuklara yönelik pazarlanmasına kısıtlamalar getirildi ve okullarda satışlarına sınırlamalar uygulandı.

MEKSİKA'DA TÜKETİCİLERİN YÜZDE 38'İ ALIŞVERİŞİNİ DEĞİŞTİRDİ

Meksika da obezite ve diyabet gibi beslenmeyle ilişkili hastalıklarla mücadele kapsamında Ekim 2020'de yeni ambalaj uyarı sistemini uygulamaya başladı.

Ürünlerin ön yüzüne aşırı şeker, kalori, doymuş yağ, trans yağ ve sodyum uyarıları yerleştirildi.

2025 yılında Salud Pública de México dergisinde yayımlanan ulusal araştırmaya göre, ankete katılan yetişkinlerin yüzde 38,2'si uyarı etiketlerinin ardından satın alma davranışını değiştirdiğini bildirdi.

Davranışını değiştirenlerin yüzde 38,7'si uyarı gördüğü ürünü satın almamayı tercih etti.

2026'da yayımlanan başka bir araştırma ise 2017-2022 satış verilerini inceledi. Düzenleme sonrasında paketli ürün satışlarıyla ilişkili ilave şeker miktarında yüzde 25, kalorilerde yüzde 15 azalma hesaplandı.

Araştırmacılar, üreticilerin ürün içeriklerini değiştirmesinin de bu sonuçta etkili olabileceğini belirtti. 

Bununla birlikte Meksika'da da uyarı etiketlerinin tek başına ulusal diyabet oranını düşürdüğünü söylemek için yeterli kanıt bulunmuyor.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin 2026'da yayımladığı karşılaştırmalı araştırma, Meksika'da şekerli içecek tüketiminin sıklığındaki artışın ABD'ye göre daha sınırlı kaldığını, ancak içecek tüketen kişiler arasında tüketilen toplam miktar ve şeker bakımından belirgin bir genel fark saptanmadığını ortaya koydu. 

TÜRKİYE'DE ŞEKER MİKTARI YAZILIYOR, ANCAK BELİRGİN SAĞLIK UYARISI YOK

Türkiye'de hazır ambalajlı gıdaların büyük bölümünde besin değerlerinin belirtilmesi zorunlu.

Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'ne göre ürünlerde enerji, yağ, doymuş yağ, karbonhidrat, şekerler, protein ve tuz miktarları bildiriliyor.

Ancak Şili ve Meksika'dakine benzer, yüksek şeker miktarını ambalajın ön yüzünde belirgin bir sağlık uyarısıyla gösteren genel bir zorunluluk bulunmuyor.

Türkiye'de tüketici, satın aldığı ürünün şeker miktarını çoğunlukla besin değerleri tablosundan öğreniyor.

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2025 yılı bütçe sunumunda, etiketlerin daha kolay okunabilmesine ilişkin düzenlemelere yer veriliyor. Ancak bu değişiklikler yüksek şekerli ürünlerin tamamına görünür bir risk uyarısı konulması anlamına gelmiyor. 

ŞEKER DE DENETLENİYOR MU?

Türkiye'de gıda denetimleri Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülüyor.

Denetimlerde ürünlerin güvenilirliği, içeriği, etiketlerinin doğruluğu ve mevzuata uygunluğu incelenebiliyor.

Ancak gıdanın etiketinde bildirilen şeker miktarının doğru olmasıyla, o ürünün yüksek şeker içermesi nedeniyle halk sağlığı açısından risk oluşturması farklı konular.

Örneğin 100 gramında yüksek miktarda şeker bulunan bir ürün, içeriğini doğru beyan ettiği ve diğer mevzuat şartlarını karşıladığı sürece yasal olarak satılabiliyor.

Şili ve Meksika'nın yaklaşımı ise burada farklılaşıyor: Ürünlerin satışı bütünüyle yasaklanmıyor, fakat belirlenen besin öğesi sınırları aşıldığında tüketicinin uyarılması zorunlu hale geliyor.

Türkiye'de bu tür bir uygulamanın hayata geçirilip geçirilmeyeceği ve mevcut denetimlerin beslenmeyle ilişkili kronik hastalıkların önlenmesine ne ölçüde katkı sağladığı, ilgili kamu kurumlarının yanıtlaması gereken sorular arasında.

SGK'NIN DİYABET FATURASI NE KADAR?

Diyabetin ekonomiye maliyeti yalnızca ilaç ve doktor muayenelerinden oluşmuyor.

Hastalığın yol açabildiği kalp-damar sorunları, böbrek yetmezliği, görme kaybı, sinir hasarı ve diyabetik ayak gibi komplikasyonlar uzun süreli tedavi gerektirebiliyor.

Böbrek yetmezliği gelişen hastalarda diyaliz, ağır diyabetik ayak vakalarında ameliyat ve rehabilitasyon, görme kaybı yaşayan kişilerde ise uzun süreli bakım ihtiyacı ortaya çıkabiliyor.

Bunlara iş gücü kaybı, hastalık izinleri, iş göremezlik ve erken ölümler nedeniyle oluşan ekonomik kayıplar da ekleniyor.

Ancak SGK'nın yıllık faaliyet raporlarında yayımlanan genel sağlık harcaması toplamları, diyabetin bütün bu kalemlerdeki maliyetini tek başına ortaya koymuyor.

Bu nedenle Türkiye'nin 9,65 milyar dolarlık diyabet harcaması tahmininin ne kadarının SGK, ne kadarının özel sigorta şirketleri ve hanehalkları tarafından karşılandığı ayrı bir inceleme gerektiriyor.

Aynı şekilde, diyabet nedeniyle kaybedilen iş günü sayısı ve üretim kaybının güncel ekonomik karşılığının da hesaplanması gerekiyor.

GIDA ÜRETİCİLERİNE DE SORULACAK SORULAR VAR

Diyabetin yaygınlaşması, yalnızca sağlık sisteminin değil, gıda sanayisinin de gündeminde olması gereken bir konu.

Türkiye'de faaliyet gösteren büyük gıda ve içecek üreticilerinin son yıllarda ürünlerindeki ilave şeker miktarını ne ölçüde azalttığı, hangi ürünleri yeniden formüle ettiği ve çocuklara yönelik pazarlamada nasıl bir politika izlediği önem taşıyor.

Uluslararası araştırmalar, ambalaj uyarılarının yalnızca tüketici davranışını değil, üreticilerin ürün bileşimlerini de etkileyebileceğini gösteriyor.

Meksika'da satışlarla ilişkili şeker ve kalori miktarındaki azalmanın, tüketicilerin tercihlerinin yanı sıra üreticilerin ürünlerini yeniden formüle etmesiyle bağlantılı olabileceği değerlendiriliyor. 

TÜRKİYE ÖNLEMEYE Mİ, TEDAVİYE Mİ PARA HARCIYOR?

Diyabetin Türkiye'deki yaygınlığı ile sağlık harcamalarının büyüklüğü birlikte değerlendirildiğinde, önleyici sağlık politikalarının ekonomik etkisi de gündeme geliyor.

Şili ve Meksika örnekleri, yüksek şekerli ürünlerin daha açık biçimde etiketlenmesinin satın alma davranışlarını değiştirebildiğini gösteriyor.

Türkiye açısından da çözüm yalnızca ambalajlara uyarı konulmasından ibaret değil. Sağlıklı beslenmeye erişim, fiziksel aktivite, erken teşhis, obeziteyle mücadele ve diyabetin düzenli takibi aynı politikanın parçaları olmak zorunda.

patronlardunyasi.com