Vize yok. Gümrük vergileri her yıl azalıyor. Yabancı sermayeye her türlü kolaylık sağlanıyor. İşgücü ucuz. Fas yönetimi, sırf daha fazla Türk yatırımcı çekebilmek için İstanbul’da konsolosluk bile açtı...

TÜRKİYE dış dünyayla ilişkilerinde hareketli günler yaşıyor. Suriye’yle, Lübnan’la, Libya’yla vizeler karşılıklı olarak kaldırıldı. Bu konuda Rusya’yla da görüş birliği sağlanmış durumda. Bir aksilik olmazsa vize uygulaması bu ülkeyle de birkaç yıl içinde sona erecek...

Tür vatandaşlarına vize uygulamayan ülkelerden biri de Fas. Üstelik Fas, Ankara’daki büyükelçiliğinden sonra 2009’un eylül ayında İstanbul’da da konsolosluk açtı. Fas’ın hem büyükelçiliği hem de konsolosluğu, Fransa ve İspanya gibi sadece birkaç Avrupa ülkesinde var...

Faslılar, İstanbul’da konsolosluk açarak ülkelerinin ekonomik ve ticari potansiyelini Türk yatırımcılara daha yakından tanıtmak istiyorlar. Gerçi Fas, Türk firmaları için yeni bir pazar sayılmaz. Bu ülkede yerleşik 50 civarında Türk şirketi var. Bu firmalar yaklaşık 200 milyon dolarlık yatırımı hayata geçirmiş durumda. Türk müteahhitlik firmaları da Fas’ta bugüne kadar 1.2 milyar dolarlık proje üstlendi.
Türkiye’yle ilişkilerini geliştiren Fas, bugünlerde gerek ekonomik gerekse siyasi açıdan büyük bir değişim içinde. Ülkede yatırım yapmak isteyen yabancı yatırımcılar için her türlü kolaylık sağlanıyor. Şirket kurup yatırım yapmak isteyenler tüm izin belgelerini tek bir bürodan alabiliyor. Devlet, yatırım yapacaklara başta vergi ve enerji olmak üzere birçok konuda destek veriyor.

CAZİP İŞ ALANLARI

Yüzünü dış dünyaya dolayısıyla da Türk yatırımcılara çeviren Fas’ın şu anda en büyük gelir kapılarından biri fosfat. Ülke, bu madende rezerv açısından Çin ve ABD’den sonra üçüncü sırada. Ancak bu madeni işleyecek yeteri kadarı tesisi henüz yok. Fas; tarım, ormancılık, balıkçılık ve tekstil sektörlerinde de sürekli aşama kaydediyor.

Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) Türk-Fas İş Konseyi Başkanı Adnan Çebi, Fas’ta bu sektörlerin yanı sıra otomotiv ve yan sanayisine de yatırım yapılabileceğini belirtiyor. Yine inşaat ve turizmde de büyük potansiyel var. Eski konutların yenilenmesi ve konut açığının giderilmesi amacıyla çok sayıda projeye start verilmiş durumda. Otoyol ve köprü gibi altyapı yatırımları da planlanıyor.

Fas’ta turizm yatırımları için kelimenin tam anlamıyla kesenin ağzı açılmış durumda. Gerçi ülkede 4 ve 5 yıldızlı çok sayıda otel var. Hatta Akdeniz kıyısındaki Saidia ve Atlas Okyanusu kıyısındaki El Jadida şehirleri turizm sektöründe çoktan ön plana çıkmış durumda. Ancak Faslılar tarihi ve kültürel açıdan zengin olan şehirlerini de turizm merkezleri haline getirmeyi planlıyor.

Fas’ın turizmde geliştirmeyi hedeflediği bir diğer alan da şehir otelciliği. Önümüzdeki dönemde özellikle üst gelir grubuna hitap edecek lüks otellerin yapılması planlanıyor.
Balık çiftliği kurmak için ülkenin Akdeniz kıyıları son derece müsait. Ayrıca Atlas Okyanusu kıyılarında da balıkçılık yapılabilir.

İhracat açısından ise makine sektörü için büyük pazar var. Özellikle fosfata dayalı sanayi makineleriyle gıda işleme, ambalaj, tarım ve tekstil makinelerine talep yüksek.

SAHRA’DA EKONOMİ CANLANACAK

Krallıkla yönetilen Fas, siyasi alanda da ciddi adımlar atmaya başlamış. Ülkenin güney kesimini oluşturan Sahra bölgesinin ekonomik açıdan gelişimini sağlamak amacıyla bu bölgeye geniş bir otonomi (özerklik) sağlanması planlanıyor.
Laayoune, Dakhla ve Semara gibi şehirlerin bulunduğu Sahra bölgesi, doğal kaynaklar bakımından hayli zengin. Kültürel olarak da büyük bir birikime sahip. Bu bölgede önümüzdeki dönemde inşaat başta olmak üzere birçok sektörde canlanma bekleniyor.

Krallığın siyasi alanla ilgili tek çalışması Sahra bölgesine yönelik değil elbette. Ülke genelinde birçok bölgesel yönetimlerin oluşturulması düşünülüyor. Hatta bu konuda bir komite kurulmuş. Bu komite, ülke genelinde kaç bölgesel yönetim oluşturulacağı, bunların siyasi ve idari yapılarının nasıl olması gerektiği konusunda bir süredir çalışıyor. Bu çalışma haziran ayına kadar tamamlanıp Kral 6. Mohammed’e sunacak. Krallık, bu demokratikleşme adımlarıyla Fas’ın coğrafi, ekonomik ve kültürel yapısına uygun bir model oluşturmayı hedefliyor.

GÜMRÜKLER 2016’DA SIFIRLANACAK

Türkiye ile Fas arasında serbest ticaret anlaşması (STA) var. 7 Nisan 2004’te imzalanıp 1 Ocak 2006’da yürürlüğe giren anlaşmaya göre, iki ülke arasındaki ticarette gümrük vergileri her yıl yüzde 10 azaltılıyor. 2016 yılında tamamen sıfırlanmış olacak. Ancak bazı ürünler 2006 başından bu yana Fas’a sıfır gümrükle giriyor. Bunlar arasında organik kimyasal ürünler, gübre, ipek, sentetik ve suni lifler, yapma çiçekler, kıymetli taş ve metaller, mücevherat, paketleme ve ambalaj makineleri, hububat ve baklagil işleme makineleri, televizyon alıcıları, kara, deniz ve hava taşıtlarının parçaları göze çarpıyor.

Türkiye ile Fas arasındaki dış ticaret hacmi, serbest ticaret anlaşmasının imzalanmasından sonra tırmanışa geçti. 2006 yılından 2009’a kadar dış ticaret hacmindeki artış oranı yüzde 31’i buldu. İki ülke arasındaki dış ticaret hacmi, geçen yıl 836 milyon dolar oldu. Gerçi 2008 yılında 1 milyar 318 milyon dolara ulaşılmıştı. Gerileme, Türkiye’nin ihracatındaki düşüşten kaynaklanıyor. Bunun temel nedeni ise ekonomik kriz...

TÜRK MALI İMAJI YÜKSEK

Adnan Çebi, Türkiye’nin Fas’a ihracatının büyük bölümünü demir-çelik ürünlerinin oluşturduğunu hatırlatıyor. Bu sektörde kriz nedeniyle oluşan fiyat düşüşü de doğal olarak ihracat gelirlerine yansımış. Çebi, iki ülke arasında doğrudan deniz taşımacılığının olmamasının da dış ticareti olumsuz etkilediğini düşünüyor. Çünkü hem navlun fiyatları yüksek hem de sevkiyat süresi uzun.

Türk firmalarının Fas’a ihraç ettiği ürünlerin önümüzdeki dönemde çeşitlenmesi bekleniyor. Türkiye’nin Rabat Büyükelçiliği Ticaret Müşaviri Ümit Sezer, bu konuda bir süre önce araştırma başlattıklarını, ürün yelpazesinin artmaya başladığını vurguluyor.

Türkiye, Fas’ın en fazla ithalat yaptığı ülkeler arasında ise şu anda 11’inci sırada. Fas’la gümrük vergilerinin sıfırlanmasından sonra en az 5-6 basamak birden atlamamıza kesin gözüyle bakılıyor. Çünkü Fas’ta Türk menşeli malların prestiji çok yüksek.

Fas’ın en fazla ithalat yaptığı 3 ülke ise Fransa, İspanya ve ABD. Fas’ta üretilen ürünlerin Amerika’ya gümrük vergisi ödenmeden ve kotaya tabi tutulmadan ihraç edildiğini hatırlatalım.
Türk üretici ve ihracatçıları açısından Fas’ın bir diğer önemi de coğrafi konumu. Burada üretilecek ürünler daha düşük navlun bedeliyle Orta ve Batı Afrika ile Latin Amerika ülkelerine ihraç edilebilir. Bu arada, Türk Hava Yolları’nın İstanbul-Kazablanka arasında haftanın 2 günü karşılıklı sefer düzenlediğini de belirtelim. Fas Kraliyet Havayolları (Royal Air Maroc) da iki merkez arasında düzenli olarak sefer yapıyor.

Nisanda Fas’a iş heyeti gidiyor

Türkiye ile Fas arasındaki ekonomik ve siyasi ilişkiler bu yıl daha da hız kazanacak. Çünkü Türkiye-Fas Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) 9.Dönem Toplantısı 18-20 Nisan 2010 tarihlerinde Rabat’ta yapılacak. Toplantının Türkiye kanadına Devlet Bakanı Hayati Yazıcı başkanlık yapacak.
DEİK / Türk-Fas İş Konseyi, bu toplantıyı fırsata çevirebilmek amacıyla Türk işadamlarından oluşacak geniş bir iş heyetini Fas’a götürmeyi planlıyor. Heyette yer alacak Türk işadamları, DEİK’in karşı kanadı Fas Firmalar Konfederasyonu’na (CGEM) üye şirketlerle birebir görüşmeler yapacak.

Ahmet Refhan AYDIN / Kuzey Afrika ülkeleri dış ticaret danışmanı

“Gıda ve turizmde yatırım fırsatları var”

Fas’ın ekonomisi ağırlıklı olarak balıkçılık ve turizme dayalı. Ama artık bu imajdan sıyrılmak istiyor. Kapılarını tamamen yabancı sermayeye açmış durumda. Devlet, yatırım yapacaklara başta vergi ve enerji olmak üzere birçok konuda destek veriyor. Bir diğer önemli avantaj da ucuz işgücü. Ülkede ciddi bir istihdam sorunu var. Zaten bu yüzden son yıllarda 1 milyondan fazla Faslı, Fransa başta olmak üzere birçok ülkeye çalışmak için göç etti.

Fas, hem Akdeniz hem de Atlas Okyanusu’na kıyısı olan tek ülke. Dolayısıyla turizm açısından ciddi bir potansiyele sahip. Üstelik turizm potansiyeli sadece denizle sınırlı değil. Ülkenin yüzde 90’ı Sahra adı verilen uçsuz bucaksız çöllerle kaplı. Dünyanın farklı yerlerinden gelen binlerce turist bu çöllerde tropy yapıyor. Kahvaltılık ürünler dahil hemen her türlü gıda Fas’ta rahatlıkla pazar bulabilir.
Fas’ın resmi dili Arapça. Ancak Fransızca da çok yaygın olarak konuşuluyor. Bu yüzden Fas’ta iş yapmak isteyen kişiler mutlaka Fransızca bilen bir elaman bulundurmalı.

Fas’taki bazı Türk şirketleri

Anatolia Import Export
Bosphore Mobilia
Doğuş İnşaat
Makyol İnşaat
Serhat İnşaat
Tekfen
STE Courant Bleu
Sultangaz Sarl
Cebeli Tarık Sarl
Cromevier Sarl
Farenco Sarl
Galaxica Maroc
Galkon Maroc
Hünkar Sarl
İstanbul Cheese
Inter Cristal
Öz-Ka Import Export
Premium Chemicals Morocco
Shege Sarl
Terra Maroc

Türkiye-Fas dış ticareti

Yıl İhracat (Bin dolar) İthalat (Bin dolar)
2000 70.413 72.983
2001 98.149 38.194
2002 138.331 68.315
2003 180.779 78.990
2004 330.058 105.778
2005 370.825 143.231
2006 551.377 173.902
2007 721.595 198.460
2008 957.782 360.520
2009 600.638 234.727

Fas’a en çok ne satıyoruz?
Ürün 2008 (Bin dolar) 2009 (Bin dolar)
Demir çelik 456.126 153.562
Makine ve ulaşım araçları 226.377 194.845
Dokumacılık ürünleri 127.370 119.179
Madencilik ürünleri 34.984 15.541
Metal eşya 23.919 19.485
Tarım ürünleri 22.027 27.020

Fas’tan en fazla ne alıyoruz?
Ürün 2008 (Bin dolar) 2009 (Bin dolar)
Kimyasallar 128.122 91.842
Madencilik ürünleri 122.019 37.615
Hazır giyim 43.132 39.292
Tarım ürünleri 33.211 26.802
Demir dışı metaller 19.855 13.437
Odun hamuru ve kağıt 18.588 19.441